Xentes de Ribadavila - galiciasuroeste

Title
Vaya al Contenido

Xentes de Ribadavila

Arquivo 2020
Tío Isidoro e tía Erundina
por Agustín Ferreira Lorenzo
 
ESTA SECCIÓN VAI DEDICADA
A TÓDAS AQUELAS PERSOAS
QUE RESIDEN OU RESIDIRON
NO BARRIO DE RIBADAVILA
CAPÍTULO I
A MODO DE PRESENTACIÓN:
  
Xentes de Ribadavila é unha sección que pretende achegarnos ó barrio de Ribadavila e, sobre todo, ás xentes que viven ou viviron nel. A primeira parte incluirá aos veciños deste barrio ata finais da década dos sesenta.
   Habitualmente, na historia dun pobo somentes quedan lembranzas daquelas persoas que, por algún motivo destacado, permanecen na memoria, nas publicacións ou nos documentos de certa importancia. Mais, aquelas que viviron e co seu traballo, alegrías e anécdotas cotidiás, foron facendo realidade a vida dun pobo ou dun barrio, acaban por desaparecer da memoria dos seus veciños. Os últimos recordos delas consérvanos as súas familias, amizades e coñecidos, e cando estes desaparecen, desaparece tamén a memoria dos que nos precederon, en consecuencia, ninguén sabe se fulano ou citano existiu algunha vez, qué aportou ó barrio, como era a súa vida ou o discurrir diario. Como nativo do barrio da Guía, hai anos que tiña gañas de facer algo para que, na medida do posible, se coñeceran as xentes que viviron (ou viven) neste barrio. Xentes que non sobresaíron, que non fixeron nada extraordinario, que non destacaron por riba dos seus veciños, pero que contribuíron a darlle vida a cada rúa, a cada praza, en definitiva, ó barrio. A maior parte dos veciños deste barrio, e que hoxe non están con nós (porque morreron, porque cambiaron de lugar de residencia ou porque emigraron) están no esquecimento dos que hoxe residen nesta parte da Guarda, quizais nin siquera souberon nunca deles; esoutros, antes que nós, contribuiron a facer o barrio de Ribadavila e a eles lles debemos o moito ou o pouco que ten este barrio, o noso barrio, o meu barrio.
 
A IMPORTANCIA DAS FOTOGRAFÍAS
 
   A idea básica desta sección terá como centro de interese as fotografías, agás excepcións que, polas razóns que sexa, non dispoñamos delas. As fotografías axudarannos a recordar a moitas das persoas hoxe esquecidas. A lembrar que houbo un día que elas tamén camiñaron polas mesmas rúas que hoxe nós andamos. Xentes de Ribadavila será, en certo modo, unha volta atrás no tempo, e á nostalxia do pasado co desexo de recordar; pero tamén é o presente dun barrio que nestes últimos anos cambiou moito e, como estamos a ver, vai cambiar moito máis en pouco tempo.
 
A IDEA FEITA REALIDADE
 
   Con motivo da celebración das pasadas festas da Virxe da Guía, (setembro 2005), fíxose realidade aquilo que viña matinando dende tempo atrás pero que non atopaba a forma de facer realidade. Copiando un pouco do Casino de Camposancos, outro pouco do libro das festas de San Caetano, xurdín a primeira idea e, deste xeito, levouse a cabo a primeira exposición de fotografías que titulei Xentes de Ribadavila, logo de barallar outros posibles títulos: Xentes do barrio da Guía; Xentes do meu barrio; etc. O éxito acadado por esa exposición, e a desinteresada colaboración de varios veciños cedendo fotografías, creou no meu maxín unha nova necesidade: divulgar aquela primeira idea a través de internet, cousa que tamén algúns dos que cederon fotografías o pediron por non poder estar presentes durante os días nos que estivo aberta a citada exposición. O motivo de crear esta sección en galicia-suroeste, obedece, ademais do anteriormente exposto, a non deixar que a idea de Xentes de Ribadavila fose algo pasaxeiro, un acontecemento puntual, así que, consideramos que a divulgación da idea aproveitando as novas tecnoloxías podía ser interesante e positivo.
 
NECESIDADE DE COLABORACIÓN
 
   Para seguir facendo realidade esta sección, é necesario seguir contando coa colaboración de todos os que, directa ou indirectamente, están ou estiveron relacionados co barrio da Guía, co barrio de Ribadavila, coas súas xentes, por iso, desde xa, pedimos esa colaboración, solicitando fotografías (que se son orixinais devolveremos despois do seu escaneado), enviando colaboracións, contando anécdotas, historias, etc, dos seus veciños.
 
   Finalmente, sinalar que pretendemos, a partir do próximo ano, sacar anualmente unha publicación impresa que levará tamén o mesmo título que utilizamos para a exposición e para esta sección. Dita publicación verá a luz nos primeiros días de setembro, coincidindo coas Festas da Guía e coa segunda exposición fotográfica de Xentes de Ribadavila.
 
O BARRIO DE RIBADAVILA
 
   Este barrio, alomenos para o traballo que estamos a facer, queda limitado polas seguintes rúas: Rúa Puerto Rico, dende o entronque coa rúa República Dominicana (Esquina do antigo Colexio das HH Carmelitas) ata os Casás (Avda. Donantes de Sangre); rúa dos Irmáns Noia (baixada á Fedorento), ata o entronque coa rúa Rosal; Rúa Rosal, continuando pola rúa Calvario, Plazoleta de Ignacio Sobrino; Praza do Reló, subindo pola rúa Bernardo Alonso, para coller por detrás da Igrexa (Rúa de Agustín Nandín), e finalizar na rúa José Mª Andreini no seu entronque coa rúa Puerto Rico, na esquina do establecimento "O Galo". No interior deste espazo, atopamos tres prazas: A Guía, San Bernardo e Santo Tomás ademais da Laxe Grande; entre outras, as seguintes rúas: Calvario, Vicenta R. Cachada, Méndez Núñez; San Bernardo, Rodríguez Sinde ademais do Muño da Guía (Muño de Arriba)* e o Muño de Solanas (Muño de Abaixo)*.
 
   Moi relacionado co barrio de Ribadavila, atópabanse os de Fedorento e Mazaracos, o primeiro deles formado prácticamente polas denominadas "Casas Baratas", mentres que ao segundo se accedía por estreitos camiños e calellas, como a de "Maravillas", tendo a mellor comunicación pola denominada "Calle do Medio", isto é, Hernán Cortés.
 
*Utilizamos o vocablo Muño en vez do de muíño, por ser a forma local co que se denominaban nesta zona os antigos muíños de vento.
CAPÍTULO II
O Tío Isidoro e a Tía Erundina
 
 
   Un nove de novembro do ano 1862, nacía en Salcidos o tío Silverio Sobrino e, catro anos máis tarde, o 31 de outubro de 1866, vería a luz a que sería súa muller, a tía Concepción Rodríguez Portela. Deste matrimonio nacerían sete fillos: Juanito (que morreu moi novo),Olimpio, Serafina, María, Erundina, Palmira e Emilia. Olimpio emigrou a Puerto Rico desempeñando un papel moi destacado xa que foi un dos pioneiros do nacemento do fútbol naquel país, onde era coñecido como Chearoni Sobrino. A tía Erundina nacería case que co remate do século XIX, un 14 de setembro de 1899, na Praza da Guía, na casiña que tiñan os seus pais, á dereita da capela. Nela, xunto ós seus outros irmáns, pasaría a su nenez ata que casou co tío Isidoro Álvarez Cividanes, quen veo o mundo co inicio do ano 1885, isto é, o 1 de xaneiro. Ó casaren, abriron unha tenda-tasca na Plazoleta de San Bernardo, tenda de ultramarinos, na que se vendía de todo: comestibles, viño, alpargatas, escobas, insecticidas, productos de droguería..., e os homes ían botar a partida (rento, brisca, tute...) e tomar os famosos medios ou cuncas de viño. Os que sobrepasamos a cincuentena, aínda lembramos a tenda da tía Erundina e do tío Isidoro, á que tamén acudía eu a mercar tabaco para a tenda do Arsenio. Na plazuela, que entón era térrea, xogabamos o fúltbol e, máis dunha vez, as portas do establecemento recibía os balonazos ante a paciencia dos seus donos que, cansos dos mesmos, acababan por saír para, con toda razón, botarnos unha rifada. Os dous foron moi lonxevos, o tío Isidoro morreu con 92 anos, o 10 de abril de 1977, e a tía Erundina deixaría o seu barrio de toda vida o 29 de agosto de 1993, ós 94 anos de idade.

Tío Silverio e tía Concepción, pais da tía Erundina fotografos por Jiménez
 
  O tío Isidoro era mestre de obras, tendo unha pequena empresa con varios traballadores ás súas ordes. Como tantos e tantos homes da súa época, antes de poñerse a traballar por conta propria, foi varios anos a Castela acompañando ó seu pai, Generoso, quen tiña unha empresa dedicada á construcción: Ao finar o pai, continuou, Isidoro, ó fronte da mesma e seguiu indo a Castela, levando con el varios traballadores, entre eles, algúns portugueses. Logo de se casar, deixou de ir a aquela rexión, preferindo quedar na Guarda e traballar nos arredores. Problemas de saúde, padecía silicosis, obrigárono a abandoar a súa profesión desempre. As necesidades de entón, anos difíciles, ademais de ter que manter sete fillos, levárono a ocupar o posto de Conserxe no Casino da Guarda, ocupando daquela un edificio fronte ó Colexio das HH. Carmelitas, actualmente establecemento de venda de antiguedades. Mais, Isidoro, era unha persoa cun xenio as veces endiablado, polo que este destino non debía ser moi apropiado para el, de xeito que, pasado máis ou menos un ano como conserxe e vendo que o desempeño de tal función non lle era o máis axeitado, abandonou ese cargo, pasando a colaborar na tenda que rexentaba a súa muller Erundina. A súa capacidade de traballo e o seu bo facer debían estar plenamente recoñecidos pola veciñanza porque, a pesares da súa enfermidade, de estar retirado da construcción e logo daquel ano de Conserxe, foi chamado en máis dunha ocasión para dirixir diferentes obras, as tres últimas serían: un arranxo importante na que fora casa de Julián López Ríos. Esta casa é a que está xustamente no comezo da rúa República Dominicana, a carón do antigo Colexio das HH. Carmelitas; outra obra que dirixiu foi o arranxo do chalé de Florentino Carrera, en San Miguel de Tabagón, situado logo de pasar a ponte do Tamuxe, unha fermosa casa indiana que se atopa á esquerda da estrada, e, finalmente, outra das obras que dirixiu foi a construcción da casa de Ignacio Español, fronte á Alameda da Guarda.

  Pola súa banda, a tía Erundina estaba ó fronte da   tenda-tasca que tiña na Plazoleta de San Bernardo, chamada antigamente a Plaza dos porcos xa que, cada sábado, estes animais eran vendidos na   mesma. Esta muller tiña que ocuparse de sete fillos, un deles frecuentemente   enfermo; despachar, atender ós homes que ían tomar o medio e botar a partida   e, aínda, xa que preparaba comidas, atender a cociña, todo isto sen contar os   labores proprios do fogar. Diariamente tiña que madrugar e, ás sete da mañá,   xa tiña a tenda aberta porque a esa hora chegaban as panadeiras e, pouco   despois, os primeiros clientes que, antes de ir ao traballo, detíñanse na tenda para tomar os famosos "chatos" de xerez ou a copiña de   augardente branca. Na tenda había tres clases de viño, o de alta (viño bó) o   de baixa (ou de Castela) e o tinto, pero ademais tamén había do Rosal, que   viña en barrís ou “pipas", máis pequenos, pois era un viño máis caro que   os demáis e non se vendía tan axiña.

A tía Concepción   na porta da súa casa, na plazoleta da Guía
          
  Un barril deste viño podía durar tres ou catro meses, mentres que os outros, o de alta ou o de baixa, apenas duraba dúas ou tres semanas, no mellor dos casos.
CAPÍTULO III
Os outros fillos da tía
Concepción e do tío Silverio
 
 Olimpio, emigrou, sendo aínda un rapaz, 13 anos, a Sudamérica, corría o ano 1914. Da residencia paterna, ubicada fronte á entrada da Guía, chegou a Leopoldina, no Estado de Minas Gerais, no Brasil, levado pola súa irmá Serafina, que casara cun comerciante brasileiro tres anos antes, no 1910. Estivo traballando co seu cuñado nun almacén, de contable. Posiblemente na Guarda xa se preparara para saltar o charco, aplicándose nas matemáticas na escola pública. Cando contaba 15 anos, perdeu a visión do seu ollo dereito.

   Pero o seu destino non estaba no Brasil, así que, despois de catro anos, decide probar fortuna na illa onde chegaban outros moitos guardeses: Puerto Rico, sería o 11 de maio de 1918. Alí, xunto con outros foráneos procedentes de España, introduce o fúltbol, fundando o Club España, a maior parte dos xogadores deste equipo eran galegos e se enfrentaban a outros clubes recén constituídos tamén, como o eterno rival, o Real San Juan, formado por asturianos, madrileños... Olimpio Sobrino xogaba de defensa. A súa carreira deportiva quedaría truncada cando nun partido, que comezara arbitrando e rematou como xogador, cmalia súa lesión, lle romperon a tibia e o peroné por tres partes. Tiña 24 anos.

   As súas inquedanzas deportivas non se deteñen e no ano 1939 funda a Asociación de Fútbol Aficionado de Puerto Rico ocupando o posto de tesoureiro. No ano 1937 casa cunha puertorriqueña, Carmen Sara Negroni coa que ten dous fillos, Olimpio e Carmen Milagros. Olimpio –fillo– trasládase no ano 1971 ós Estados Unidos, a Nueva Jersey, casado cunha puertorriqueña, Myrna, ten dous fillos Eduardo e Maureen. Carmen Milagros, que continúa a residir na illa, ten cinco fillos: Gretchen, Osvaldo, Manuel, Alberto e Enrique1.

  De Olimpio coñecemos dúas anécdotas, a primeira corresponde ó momento no que regresou ó seu pobo natal, A Guarda, despois de varios anos no outro lado do charco. Os seus pais, Silverio e Concepción, xa con certa idade, recibiron a visita do seu querido fillo sentados nun daqueles grandes arcóns, e, coma se de dous muciños se tratase, non paraban de chorar da emoción que lles embargaba ó ver convertido nun home aquel fillo que marchara con 13 anos ó Brasil. Outra das anécdotas deste home é a seguinte: nunha das súas viaxes á terriña, xa bastante maior, Olimpio, que paraba no Hostal Bruselas, ía vistar a súa irmá Erundina, onde esta lle obsequiaba cun café. Nunha destas visitas, Erundina púxolle unha copiña de licor. Olimpio colleu con suavidade a copiña, mirouna, acercouna ós beizos e deu un pequeno sorbo, saboreou o líquido, colleu a botella e observouna un bo rato, sen dicir nada, lendo ó mesmo tempo a etiqueta. O día seguinte, nunha nova visita, subindo as escaleiras, que tiñan pouco máis dunha ducia de escalóns, iniciou a conta dos mesmos, peldaño a peldaño, e cando estaba chegando arriba espetou cunha voz imperiosa, nítida e ben clara 40, 41, 42 e ¡43!. Todos os que estaban presentes na casa sabían a que se refería: era o nome do licor que probara o día anterior "Licor 43". Como dice o seu sobriño Juan, Olimpio saltaba así, con esa chispa que lle caracterizaba, con esa retranca de galego.

   Finou Olimpio xa centenario, o ano 2001, un 8 de setembro ¡casualidades da vida, ou da morte! xustamente o día que se celebra a festividade da patrona do seu barrio de Ribadavila: o Día de Virxe da Guía. Contaba 100 anos.

  Emilia, solteira, era a máis nova de tódolos irmáns. Sempre viviu na plazoleta da Guía, na casiña dos seus pais, mentres a idade e a saúde llo permitiron. Dedicouse ós labores do campo, tamén cosía, encargos que lle facían veciños e coñecidos; facía palmitos, para o día de Ramos, frores de papel, e vendía verduras na plaza de Abastos. Na plazoleta da Guía, terrea como tantas e tantas da Guarda, xogaban ó fúltbol os rapaces do barrio e, cando se xoga ó fútbol, xorden os conflictos entre a rapazada e os adultos que teñen as súas casas a carón do "campo de fútbol", así que, ás veces, algunha pelota escapaba e ía bater contra os cristais das fiestras próximas. As ventás da casa de Emilia non eran excepción e esta mullerciña saía con noxo e deixaba ben claro a súa protesta, así que, entre os rapaces, como non podía ser doutro xeito, tiña sona de ser mala pois, naquela, tempos de carestía, romper un cristal era algo serio. Logo, pasaría  a vivir coa súa sobriña,

   Emilia, tamén, filla da tía Erundina e do tío Isidoro. Permanecería con esta sobriña, na Plazoleta de San Bernardo, ata que finou, un 13 de maio de 1996.
CAPÍTULO IV
Os fillos da tía Erundina e do tío Isidoro
 
Os sete fillos da tía Erundina e do tío Isidoro, de esquerda á dereita: Isidoro, Juan, Silverio, Serafín,
Concepción, Gumersindo e Emilia, nunha das xuntanzas que teñen anualmente no mes de agosto
 
Do matrimonio formado por Isidoro e Erundina, naceron sete fillos: Serafín (22-11-1921), que casou con Catalina, reside na Coruña, cidade onde desempeñou a súa profesión como oficinista de Moreira e Cía, ten cinco fillos. Concepción (22-12-1923), vive en Vigo, viúva, casara cun militar –Benjamín– e dese matrimonio naceron cinco fillos. Gumersindo, coñecido por Sindo (15-11-1926), con residencia na Guarda onde rexentou unha tenda-tasca-estanco, enviudou en dúas ocasións, primeiro de Hortensia e despois de Teresa, do primeiro matrimonio tivo catro fillos que, agás un deles –José Manuel que reside na República Dominicana– os demais viven na Guarda, no barrio de Ribadavila. Isidoro (23-08-28) con residencia en Ourense, onde traballou como oficinista de Moreira e Cia. Casado con Mª Victoria, deste matrimonio naceron tres fillas. Emilia (27-09-1929), solteira, persoa de grande corazón, adica parte do seu tempo libre a actividades relacionadas coa Igrexa, o catecismo, e visitas ós enfermos. Juan (17-02-1931), casado con Antonia, empresario guardés, copropietario da centenaria Confitería Estévez, do seu matrimonio naceron catro fillos, e Silverio (10-11-1935), casado con Milagros, copropietario, xunto co seu irmán Juan, da Confitería Estévez, do seu matrimonio naceron catro fillos.
.
Aínda que, como se sinala máis arriba, parte dos irmáns non viven na Guarda, tódolos anos, polo verán, manteñen unha xuntanza reuníndose os sete nun fraternal -e nunca mellor dito- xantar.
CAPÍTULO V
Juan e Silverio, os da Confitería Estévez
 
       Como deixamos constancia no capítulo precedente, dos sete fillos da tía Erundina e do tío Isidoro, catro viven permanentemente na Guarda, son Sindo, Emilia, Juan e Silverio. Imos dedicar este capítulo ós dous máis xoves: Juan e Silverio, unidos polo negocio que durante moitos anos rexentaron, a afamada Confitería Estévez, onde se creou a exquisita Rosca de Xema da Guarda.
 
       Ós sete anos, Juan empeza na escola co mestre D. Braulio, tendo que abandoar esta, dous anos despois, obrigado por unha longa enfermidade, continua e dolorosa, que lle afectaba ás extremidades e que o mantería en precarias condicións ata os 18 anos, en que empezou a mellorar, gracias á intervención do médico D. Pepe Sobrino e, sobre todo, ó uso da penicilina que, por aquel entón, iniciaba a súa andaina por estes lares. Foi un rapaz de débil saúde. A enfermidade, que calificaron como osteomielitis, aínda que Juan considera que non era tal xa que esta afecta aos ósos e, en cambio, o seu problema non era de ósos senón da masa muscular, fixo que moitos días os pasara postrado na cama, con grandes dores e nunha situación tal que a piques estiveron de amputarlle unha perna por prescrición médica. Así que, esa enfermidade lle impediu ir á  escola, xogar na rúa, incluso traballar. A debilidade apoderouse del, de tal xeito que non lle permitía realizar esforzo algún, tendo que permanecer longas tempadas na cama. Os seus irmáns foron os mestres que lle ensinaron as catro regras. Pero, como di o refrán, non hai ben que por mal non veña, eses anos que pasou en "inferioridade de condicións" reportáronlle, co paso do tempo, interesantes habilidades e aficións. En primeiro lugar, Juan tivo un mestre especial, adicado exclusivamente a el: D. Cándido, sacerdote, capellán do Colexio das HH. Carmelitas e, despois, párroco da Guarda. Vivía o crego a poucos metros da tenda, na mesma rúa, nunha casa alugada a Ermelindo Portela, pai do médico de grato recordo.
 

Juan e Silverio na escola
 
Don Cándido ensinoulle a escribir a máquina, a redactar, motivouno a que escribise canto escoitaba na tenda da súa nai, decíndolle que ía escribir unha novela "que nin a de Troya". Deste xeito, Juan foi adquirindo habilidades e converteuse nun especialista en debuxos, realizando artísticas copas de cartón que logo disputaba a rapazada do barrio, cando ía xogar ó fútbol á Plaza dos Porcos, como se lle chamaba, popularmente, á Praza de San Bernardo. Juan, debido a súa débil saúde, tiña que se conformar en participar deste xeito. Don Cándido chegou suxerir ao pai de Juan de meter a este no Seminario, xa que vía nel un rapaz intelixente e de proveito. Pero, lembra o propio Juan, o seu pai respondeu "...pero a onde vai ir esta calamidade" facendo alusión á enfermidade que durante tantos anos acompañou á infancia e adolescencia do fillo.

Mentres isto sucedía, Silverio, o irmán máis xove -na casa era "Verito"– con dez anos acompañaba ao seu pai, Isidoro, ao Casino, onde era conserxe e Silverio era o coime, ou sexa o "botones", o que se encargaba dos recados. Naquela era obrigatorio que as sociedades deste tipo tivesen conserxe e coime. No curso 1941-42, empezou na escola de D. Braulio, pasando directamente ao terceiro curso. Lembra Silverio que el estaba na mesma mesa de D. Braulio e que non tivo que pasar polos mestres que daban primeiro e segundo curso. Aos 13 anos, xa D. Braulio marchara destinado a Pontevedra, ía ás clases que impartía Dona Aurora González Neira, que a sazón substituíra a aquel. Lembra Silverio que as clases eran moi numerosas, cincuenta-sesenta rapaces e rapazas, unha clase mixta xa entón. Como el non podía acudir ás clases na xornada de horario nornal, pois tiña que estar no Casino, víase obrigado a ter que asistir ás clases despois da xornada laboral, ou sexa, entre as cinco e as sete da tarde. Unha vez a súa instrucción básica deu por finalizada "non había moito que estudiar: a Aritmética Razonada, a Historia de España e pouco máis, cando se acababa o libro non había máis que enseñar" preparouse en Contabilidade con Marcelino, alcumado Déjate querer, sobriño de Dona Aurora, que rexentaba unha ferretería fronte ao Hostal Marti Rey. A estas clases, un par de horas ao día e unha duración duns seis meses, asistían unhas seis persoas, "aprendíamos o básico: Debe, Haber; Entradas-Salidas... Cando Marcelino non podía impartir as clases entón era o seu irmán Darío quen o substituía. Non eran mestres, pero dominaban esta materia. Cando se requerían maiores coñecementos de Contabilidade, os interesados acudían a D. Benedicto, no Coruto.
 
 

A centenaria Confetería Estévez, na rúa Vicente Sobrino
 
Silverio, aínda sendo un rapaz, xa tiña unha grande resposabilidade, disto deuse conta enseguida Eduardo Pantaleón Saúl, que era, xunto coa súa dona, propietario da Confitería Estévez. Eduardo animou a Silverio a estudar Contabilidade "de verdade" e foi cando empezou con Don Benedicto.
 
Cando contaba quince anos, e xa o tío Isidoro deixara a Conserxería do Casino, foi chamado por Eduardo para traballar na Confitería, pasando, ós 18 anos, a ser socio da mesma e, pouco despois da morte de Eduardo, Silverio, con 23 anos, convérsese en copropietario do negocio, xunto con Teresa.
 
Aos 18 anos, Juan, que ata entón traballaba coa súa nai na tenda, atopándose moito mellor da súa doenza, foi chamado polo seu irmán Silverio, pasando tamén a traballar na Confitería. Juan casaría con Antonia, sobriña de Teresa*, filla dos fundadores da confitería e que vive, dende os anos oitenta do século pasado, co matrimonio. Antonia recibiu da súa tía a parte que lle correspondía a esta do negocio, pasando Juan, deste xeito, no ano 1971, a ser copropietario, xunto ó seu irmán Silverio, da Confitería Estévez. Xubilados os dous irmáns, dende o ano 2000 este emblemático establecemento guardés pasou a mans dun dos fillos de Silverio, Juan José Álvarez Franco.
 
Os que temos medio século no lombo, lembramos con agarimo aqueles anos nos que, aínda nenos, os domingos nos achegabamos ata a Confitería Estévez para mercar as famosas milhojas acompañadas dunha cuchariña plana de madeira. Era, por aquel entón, estamos a falar dos anos sesenta, o doce máis asequible á nosa modesta economía, disfrutabamos con ledicia, nuns tempos nos que, ó contrario de hoxe, os doces non estaban ó alcance dos cativos, non había a cantidade de productos que na actualidade ten acceso calquera rapaz e, por suposto, tampouco tiñamos moita facilidade monetaria. As milhojas seguen vendéndose nesta confitería, aínda que o encanto que tiñan naquela época non é o mesmo que o que parece existir agora, entre outras cousas porque hoxe a rapazada ten moito onde elexir, merca en abundancia produtos industriais e... a cuchariña xa non é de madeira.
 
Unha das grandes afeccións, diriamos que paixóns, de Juan é a Filatelia. Forma parte da Sociedade Filatélica Guardesa, da que é o seu Presidente, e ten participado en multitude de exposicións colectivas e individuais, e merecido o recoñecemento dos fililatelistas con premios premios e distincións diversas. Parte da colección filatélica que posúe está adornada con debuxos que o propio Juan facía nos seus ratos de ocio.
 
Agustín FERREIRA
 
  
O tío Casimiro (panadeiro) e a tía Amparo
por Agustín Ferreira
 

Casimiro José Pereira Rodrigues, naceu na freguesía portuguesa de San  Xulián de Freixo, Ponte de Lima, o 23 de novembro de 1897. Era fillo de Francisco José Pereira e de Luiza Rodrigues Magalhães. Morreu na Guarda, lugar da súa residencia dende os anos trinta do século pasado, un 25 de agosto de 1978. Sabemos que no ano 1929, isto é, cando contaba 32 anos, residía en Vila Nova de Cerveira, onde, ao parecer, vivía dende os 14 anos, idade na que axudou a abrir a estrada de Ponteareas a Mondariz, alí se trasladaba, xunto con outros operarios portugueses, para tal cometido. Alomenos, no último trimestre do ano 1925, cando contaba 28 anos, residiu en Braga (Portugal), desempeñando o oficio de “cocheiro” (algo semellante a taxista) onde estaba habilitado para traballar con dous cabalos, tal e como se pode ver nun documento que lle permitía  desempeñar ese oficio, así como pola licencia concedida pola Cámara Municipal daquela capital con validez para o citado ano. Logo regresaría a Vila Nova de Cerveira traballando  de panadeiro, profesión que exerceu ata a súa xubilación, xa na vila guardesa.  
 
     A súa muller, a tía Amparo Portela Fajar, naceu o 4 de marzo de 1894. Era filla de Rafael Portela (xornaleiro) e María del Carmen Fajar, que tiveron ademais outros cinco fillos: Consuelo casada con Alfonso “O Canexa“; Candelaria casada con Emilio, “Cabeza de Ferro”;  Avelino “de Barrias“, solteiro; Rafael, casado con Mª Rosa Braga, e Julio, solteiro, que foi carteiro. Amparo morrería o 2 de xullo de 1961, aos 65 anos de idade, logo de permanecer moitos anos inválida.
 
     Casimiro e Amparo casaron o 8 de xuño de 1929 na Igrexa parroquial da Guarda, oficiando o Presbítero D. Manuel Álvarez Rodríguez. Contaba Casimiro 31 anos e estaba empadroado en Vila Nova de Cerveira. A súa muller, Amparo, tiña a idade de 36 anos. No primeiro ano de casados residiron naquela vila, pasando pouco despois á Guarda onde fixaron a súa residencia definitiva. Do matrimonio naceron dous fillos: Rosa, (que aparece inscrita como Rosa Portela Pereira, obsérvese que o primeiro apelido é o da nai) probablemente nacida en Vila Nova de Cerveira (tiña nacionalidade portuguesa), morrería na rúa Calvario, por causa dunha bronco-pneumonía cando contaba dous anos (16 xaneiro 1932), e Antonio, máis coñecido como Toniño.
 
  Un ano despois de casar, como dixemos anterioremente, Casimiro e Amparo trasládanse á Guarda, establecendo o seu domicilio nunha casiña da rúa Largo, no barrio de Ribadavila, pouco despois pasarían a vivir  na rúa Calvario, a carón da panadería. Cando Casimiro chegou a esta localidade, comezou traballando na panadería de Recaredo, no Coruto, alí  estaba outro irmán del, Cándido, que vivía no Castro (pai de Manolo o Caballero). Hacia o ano 1931 establécese pola súa conta, montando a panadería na rúa Calvario, pois nun documento  do Sindicato General de Trabajadores de La Guardia y sus contornos, aparece como data de inscrición no mesmo a do 1 de xuño de 1931, polo que se desprende que nese ano xa levaba o seu propio negocio. Por estar afiliado a este sindicato pagaba unha mensualidade de 50 céntimos.
 

Fotografía do día da voda
 
     A panadería e a vivenda familiar eran de aluguer. A primeira, pertencente á familia “dos Brocas”, en tanto que a segunda pertencía o tío Martinillo. Da panadería e da antiga vivenda, hoxe non queda nada. No sitio da primeira se levantou unha vivenda unifamiliar propiedade de José “O Teso” e da súa muller, xa falecidos, e da segunda se construíu un edificio constituido por baixo e dous pisos.
 
     Como en moitas casas do barrio, na do tío Casimiro e tía Amparo, tamén se criaban animais para consumo propio. Entre estes estaban os porcos. Cando chegaba o día da matanza, era obrigatorio solicitar o correspondente permiso no Concello guardés e pagar os arbitrios correspondentes, así, no mes de abril do ano 1937, tiveron que pagar 2 pesetas polo arbitrio de inspección e 5 pesetas polo “degüello de un cerdo“, total 7 pesetas, máis un 10 % de recargo. Eran malos tempos para o matrimonio e, en moitas ocasións, como sucedeu neste caso, non poideron facer fronte ao mencionado pago polo que a Agencia Ejecutiva de Arbitrios do Concello de A Guarda procedeu a ingresar a Consuelo (nome que figuraba como titular) na relación de morosos, dándolle un prazo de 48 horas para liquidar a deuda ou, no caso contrario, procederían ó embargo dos bens. Asinaba o escrito o Agente ejecutivo, Gerardo Trigo.
 
     A panadería ocupaba un baixo que, rememorando as miñas lembranzas, antoxáseme hoxe en día “penumbroso”, cunha fiestra enfronte da cal había unha mesa escura e, ao seu carón, sentada nunha cadeira, a tía Amparo, impedida para camiñar, que era a encargada de cobrar aos clientes. Á esquerda da fiestra estaba a porta de entrada. O forno, que era de leña, situábase fronte a esta porta, no fondo do local. A panadería desprendía un agradable recendo a pan quente.
 
     As pás para o forno eran fabricadas polos carpinteiros da zona, especialmente polo popular Remigio Vicente Conde (co que traballaba tamén o seu fillo Jesús), que se adicaba a Carpintería y Mueblería ou Carpinteria y Ebanistería, que así figuraba nos membretes das facturas. Conservamos algunha destas facturas. Así nunha delas, do ano 1945, o tío Casimiro tivo que lle pagar un total de 26 pesetas polos seguintes servizos:
 
            un mango, pala y mangarla (6 pesetas).
           una pala con su mango 15 pesetas,
           tapizar cochecito (o carriño que utilizaba Toniño), 5 pesetas.
 
     Parte da fariña que recibía a panadería procedía de Vigo. Era traída ata A Guarda pola empresa Transportes Lomba (Servicio de transportes de La Guardia a Vigo y viceversa), sita na rúa Puerto Rico nº 4, como podemos ver nunha factura desta empresa correspondente ao mes de xullo do ano 1939.
 
     Nos anos corenta, os panadeiros non podían utilizar calquera tipo de fariña para fabricar o pan. Estabamos na época do “racionamento”, “na época da fame”. Unha das cousas que tiñan prohibido era fabricar sen permiso o chamado “pan de reservista“. Éste era un pan especial, de máis calidade que o que se vendía normalmente, feito con pan de trigo polo que, comparativamente co de elaboración habitual, de centeo, era moi branquiño. A fabricación e venta deste pan, sen permiso previo, estaba penada e supuña unha multa para quen incumprise a prohibición, chegando incluso ao peche do establecemento. As veces a necesidade empuxaba a arriscarse e máis dun panadeiro, o tío Casimiro non foi unha excepción, foron denunciados por esta práctica.

AYUNTAMIENTO
De
LA GUARDIA
(Pontevedra)
   ——
ALCALDIA
     “El Excmo. Señor Gobernador Civil de la Provincia, en escrito nº 1281, fecha 30 del pasado mes de octubre, me comunica lo siguiente:
     “En uso de las atribuciones que me están conferidas he acordado imponer a Casimiro Pereira, vecino de La Guardia, la multa de VEINTICINCO PESETAS por venta de pan a precio abusivo y elaboración clandestina del mismo, según expediente inhibido de la Fiscalía de Tasas, que deberá hacer efectiva en papel de Pagos al Estado , en término de ocho días a partir de su notificación, pudiendo recurrir en alzada, en igual plazo, ante el Excmo. Señor Ministro de la Gobernación, previo ingreso de la cantidad en la Caja de Depósitos de la Delegación de Hacienda de esta Provincia.-Lo que comunico a V. Para su conocimiento y efectos de notificación en forma reglamentaria al interesado, remitiéndome las diligencias en que así conste.-”
     Lo que traslado a V. Para su conocimiento y notificación, sirviéndose devolverme firmado el adjunto duplicado.
     Dios guarde a V. Mechos años.
     La Guardia 2 de noviembre de 1944.
 
     Asina o escrito o Alcalde Agustín Lomba.
 
     Temos que lembrar que os funcionarios de Tasas eran bastante temidos polos industriais, tendeiros, panadeiros..., porque “as súas visitas de inspección”, por norma, supoñían sempre algún desembolso. De xeito que, cando se barruntaba a presencia destas persoas no pobo, a voz corría de tenda en tenda, de tasca en tasca, de comercio en comercio, e dilixentemente, cada quen trataba de que estes inspectores non atoparan nada que poidese  dar motivo para que os sancionasen, escondendo certos productos que non podían ser vendidos libremente, aparentando unha normalidade absoluta, etc.
 
     Pero “cousas raras” na época da fame producíanse en todas partes e en tódalas familias e clases sociais, como tamén entre os membros da Garda Civil. Así, un destes gardas chamado Manolo, enviou ao tío Casimiro a seguinte nota:
     Sr. Panadero, sírvase V. darle a esta chiquilla la ración del carabinero Víctor que me la cede a mi, le da V. la ración sin que se entere la chiquilla de quien es, que no quiere Víctor que se sepa
El Carabinero
Manolo
Me apunte V. las raciones que le devo (sic)
     Temos recollido unha anécdota, certamente curiosa, dun feito que aconteceo na panadería. En certa ocasión un touro que era conducido ao matadeiro –situado nas proximidades do Muño de Abaixo (Muño de Solanas), onde hoxe se atopan as instalacións do Clube de Remo Robaleira—, por algunha circunstancia, conseguiu liberarse emprendendo a fuxida polos estreitos camiños que na zona de Solanas había. No seu percorrido, desbocado, subiu pola Laxe Grande ata chegar á rúa Calvario tomando a fatal decisión de coller á dereita, ata chegar, xustamente á panadería do tío Casimiro. A porta desta debía estar entreaberta  e o touro non tivo mellor idea que entrar no establecemento. Tan asustado estaba que turrou contra todo canto había diante empezando pola porta do forno, onde quedarían permanentemente as marcas dos cornos. No interior da panadería atopabáse a tía Amparo, a súa nai e dúas das Cambonas, Orsina e, ao parecer Fina, que, diante do espectáculo que estaban presenciando, debeulles dar tal pulo o corazón que o susto que apañaron debeu durarlles toda a vida.  Por sorte para elas, a ningunha lles pasou nada.
 
     O tío Casimiro era un apaixoado da caza. Dispuña de Licenza -portuguesa nun principio, española despois-. No ano 1933, cando xa levaba como mínimo dous anos residindo na Guarda, seguía tendo a correspondente licenza portuguesa. Co paso do tempo, tal vez porque a súa afición de cazador diminuíra, ou por verse obrigado a elo,  o certo é que o 13 de xaneiro de 1953, vende a escopeta marca Dumenieux, calibre 16, nº 11414 aos señores Español y Pérez pola cantidade de 621’55 pesetas.
        

    
Un feito que merece a pena    salientar é que o tío Casimiro permaneceu toda a súa vida como súbdito   portugués, non querendo nunca nacionalizarse español, así que cada ano tiña   que pasar polo Consulado de Portugal, na Guarda, para ter os papeis en regra.   Aos 81 anos, pouco antes de morrer –cando xa levaba cincuenta na Guarda-   aínda seguía obrigado a solicitar a renovación de residencia en España, como   podemos ver por un impreso asinado por D. Luis Losada Sánchez, sargento   1º, Comandante del puesto de la Guardia Civil de La Guardia, no que   certifica que vén “observando buena conducta en todos los   órdenes“.  A Cédula Consular que era obrigado   poseela (na Guarda imprimíase na Imprenta Guardesa) era o documento de identidade   que outorgaba o citado Consulado aos cidadáns portugueses. Este   documento,  a modo de libriño  do tamaño dun cuarto de cuartilla,   contiña unha fotografía do interesado, o nome e apelidos do mesmo, nome dos   pais, lugar e data de nacemento, profesión e estado civil. Ademais figuraba anualmente a autorización para residir en España polo plazo dun ano, razón   pola que, anualmente, tiña a obriga de renovar o citado permiso
  
     Sempre foi un fumador empedernido, e aínda me lembro co pitillo na boca e   unha lixeira tos coa que anunciaba a súa presenza cando entraba na tenda do   Arsenio (meu pai). Na época do racionamento, podía permitirse o luxo de fumar   algo máis da conta, grazas a un sobriño, Lucho, que como non fumaba,   pasáballe ao seu tío unha especie de impreso, onde quedaba constancia da   entrega de tabaco a cada  “fumador“.
  

Esta é a cédula consular de Casimiro expedida polo Consulado portugués na Guarda. Lembramos este consulado que se atopaba na esquina da rúa Vicente Sobrino coa que hoxe é Avenida de Galicia
 
     No ano 1944, créase o DNI pero este documento non empezaría a ser obrigatorio ata o ano 1951, ata entón, era obrigado ter a chamada cédula persoal, un documento  identificatorio que, de non levalo enriba, podía ser obxecto dunha multa. Este documento contiña o nome e apelido do interesado, idade, enderezo, estado civil e profesión. Como carecía de fotografía –nos últimos anos da súa existencia parece que empezou a poñerse esta– acontecía que, en caso de necesidade, se prodigase certa picaresca ata o punto de que o titular cedíao a un amigo ou a un parente. A cédula persoal había que renovala anualmente, así que, aínda que o tío Casimiro non estaba nacionalizado, tiña tamén obrigación de te-la súa, ao igual que a muller deste, a tía Amparo, natural da Guarda. Con este documento,  permitíase circular libremente polo territorio e, aínda, cruzar a fronteira, como podemos ver no reverso da cédula da tía Amparo correspondente ao ano 1935, na que aparece un “Visto bom para seguir para Portugal”, asinado polo responsable do Consulado de Portugal en Vigo o 15 de abril de 1935. Tamén aparecen estampados varios cuños da Policía Internacional Portuguesa, en Vila Nova de Cerveira. No que respecta á cédula do tío Casimiro, do ano 1939, polo reverso observamos a autorización “para circular por el territorio de la provincia” , asinada polo Alcalde da Guarda, Agustín Lomba, o 15 de xaneiro de 1940. Esta cédula estaba timbrada cun selo por valor de 1 peseta, na que figura o escudo de España á esquerda e a súa dereita o parágrafo “subsidio de combatiente”, mentres que na diagonal a palabra salvoconducto; en cada lateral  aparece tres veces a palabra Franco;  na parte superior “¡Arriba España!” e na inferior Pontevedra. Está tamén estampada a impresión dun dos seus dedos.

Recibo do Gremio Local de Panificación, que se cobraba mensualmente e cuxo importe, no ano 1950 era, como podemos ver, de 6 pesetas ao mes, unha cantidade realmente excesiva para uns tempos moi difíciles. Como se pode apreciar, o recibo leva o símbolo da Falanxe

Unha das empresas guardesas máis activas e con grande negocio era a de Florindo Rodríguez (Florindo da Eléctrica), con fábrica de mobles, serrería mecánica, muíños para moer o gran, almacén de mobles e material eléctrico. Nesta factura, emitida en outubro de 1940, Casimiro tivo que pagar sete pesetas con sesenta céntimos por catro metros de tubo flexible

     No ano 1941 ingresa, non había outro remedio, na  C.N.S. (Central Nacional Sindical, que era o único sindicato existente na época da ditadura de Franco) na sección do Gremio Local de Panificación da Guarda. Dende o ano 1938 ata 1971, este sindicato estivo dominado por cargos da Falanxe. O Secretario Sindical Local era Rafael Salcidos, que viviu na rúa Calvario e que ocupou a Alcaldía por espazo dun ano. Polos recibos que aínda se conservan, sabemos que tiña que pagar mensualmente unha certa cantidade –seis pesetas por mes, que non era pouco naquel tempo- como aportación á C.N.S. Como panadeiro, tiña que pagar tamén a Contribución Industrial, que, como podemos observar por un recibo do ano 1957, cobrábase trimestralmente. A “Contribución” de Casimiro, polo exercicio correspondente ao primeiro trimestre do mencionado ano foi de 43 pesetas con 16 céntimos, sobre un total anual de 172,64 pesetas.
     Na década dos setenta, o tío Casimiro e o seu fillo Antonio, trasladaríanse da vella casa alugada a outra da súa propiedade construída  grazas á colaboración de varios amigos. Casiña modesta pero acolledora e na que segue a vivir Toniño (1).

Isidro Parada era un dos máis populares empresarios autónomos locais. Tiña taller mecánico para reparar reloxos e gramófonos. Aquí vemos un recibo entregado por Isidro ao tío Casimiro como proba de que deixara un reloxo espertador a arranxar.  Obsérvese a nota do final, onde demostraba Isidro que garantía por dous anos, e con hora exacta, as reparacións dos reloxos, e isto xa nos anos corenta

     
Cabanón propiedade do tío Casimiro. O seu interior servía como ximnasio a varios deportistas, afeccionados locais ao boxeo, entre eles Esteban Doiro, Manolo o de Marti Rey, Félix o de Natividad e outros.
 
 
     Varios amigos de Toniño, o fillo do tío Casimiro e da tía Amparo, a través dunha colecta, transformarían ese vello cabanón nunha vivenda, na que residiron o tío Casimiro e o seu fillo e onde segue a residir este último (1). Ao lado, á dereita, estaba a casa da tía Adelaida (Delaida, tía Delaidiña) e o seu irmán, o tío Antonio, adquirida por Dirse, filla de Lola e Andrés, e o seu home, xa finado, Antonio, modificando substancialmente a mesma para transformala nunha nova vivenda. Á esquerda da Casa de Toniño había unha leira, hoxe casa de Anselmo Ferreira (fillo de Arsenio, "o municipal" e Fina "Taboleta") e da súa muller Socorro.

A empedrada rúa do Calvario nunha foto familiar do autor deste traballo a finais dos anos cincuenta do século pasado

     A empedrada rúa do Calvario, unha das máis vellas da Guarda, recibiu un agresivo impacto por parte do que fora alcalde guardés, Manuel Díaz “Ligero” na súa etapa ao fronte da Alcaldía, cubrindo de asfalto o enlousado de pedra, a pesares das firmas recollidas por un dos veciños, Antón Ferreira, para manter dito empedrado.



1) Este artigo foi publicado en 2013, daquela aínda vivía Toniño, hoxe finado
Agustín Ferreira Lorenzo
Regreso al contenido