Personaxes de Salcidos - galiciasuroeste

Title
Vaya al Contenido

Personaxes de Salcidos

Arquivo 2020
JOSÉ, MODESTO e IBÉRICO
por Victoriano Rodríguez
 
 No século pasado en todos os pobos, había  zapaterías artesanais  de reparación e confección de calzado,  tamén na Gándara e na Proba había tres,  coñecidas popularmente pola de José e a de Modesto  na Gándara e a do Pahiño  na Proba. A de José  (José Pérez Santiago),  no baixo da casa do Tío Abilio, no cruce da estrada xeral con Regudíns,  a de Modesto (Modesto Domínguez) na súa casa, ao lado da fonte de Regudíns, ambas estaban o carón  unha da outra, e a de Pahiño (Ibérico Martínez ) no baixo da súa casa, no cruce da Proba.  Estas  zapaterías, ademais da súa función  de reparación e   produción de calzado, foron xunto con as tabernas, os lugares de reunión social dos veciños destes  barrios.


Modesto en plena faena na súa zapatería en setembro de 1993 (Foto Vitoriano)

  
Esquerda: José Pérez con a súa dona Argentina Martínez. Dereita: lugar onde estaba a zapatería de José, no baixo da casa do Tío Abilio
 
Nace José Pérez Santiago o 5 de setembro de 1921, sendo seus país: José e Tía Odila, casándose con Argentina Martínez González    da Tía Bienvenida. Como todos mozos daquela iría a telleira, despois aprendería o oficio de zapateiro  nun establecemento de curtidos que había na Plaza Nova con Bernardino, traballando os primeiros anos na casa de seus pais (Tío José e Tía Odila), establecéndose  despois no baixo da casa do Tío Abilio, realizando todo tipo de labores na reparación de calzado, chegaría a ter dous empregados; nos comezos dispuña dun elemental roda, movida con o pe nunha táboa que cunha correa facía xirar as rodiñas de madeira con a lixa, nos últimos tempos xa acoplara un esmeril eléctrico con unha barrena de furar, tamén tiña unha maquina grande de coser para coiros duros, e outra para as cremalleiras. José deixaría de traballar nesta zapatería en 1990, pasando a facer pequenos arranxos na súa casa da rúa de Muniños, finando en xunio de 2004.

Esquerda: Modesto Domínguez con súa dona Fínola Vaquero. Dereita: Zapatería de Modesto diante da súa casa en Regudíns

Modesto Domínguez Álvarez,   nace o 11 de maio de 1922, sendo fillo de Ramona e Tío Ramiro, casándose en 1941 con Fínola Vaquero Fernández filla do Tío Juanito e Flora da Redondiña; antes de montar a sua zapatería en Regudíns fora a telleira. Modesto tamén tivo varios empregados, a Joaquín da Redondiña e outros, e durante moitos anos a Pepe o Canario. Ademais das labores de reparación, foi un dos maiores produtores de calzado, facendo sandalias e zapatos, Modesto confeccionaría un tipo de sandalia forte e barata, que era usada masivamente na zona, a que os  veciños iamos a mercar a súa zapatería, que consistía nunha base  de goma de roda usada de  camión ou de avión, con dúas tiras de material (pel de becerra) cruzadas diante e outra atrás cunha cebilla; cos distintos tipos de calzado feito, ia con sua muller Fínola aos mercados de Sabariz, Tomiño , Tui, Pontevedra… a vendelos, primeiro irían en carro de cabalo e despois nun motocarro; dicir que súa muller Fínola Vaquero , persoa mui disposta, era das Ferreiras, destacada familia da Gándara, de tratantes de mercados.


Esquerda: Ibérico Martínez e súa dona Pilar Cerqueira o día do seu casamento o 29 de novembro de 1964 Dereita: No baixo da súa casa na Proba tiña O Pahiño (Ibérico Martínez), a súa zapatería.

Ibérico Martínez González, nace na Proba o 25 de de febreiro de 1938, sendo fillo de Joaquín e Olinda, casándose o 29 de novembro de 1964 con María del Pilar Cerqueira Martínez de Sandián. Aos 14 anos comezaría a traballar có famoso Manolo o Albardeiro do Coruto, onde aprendería as artes para despois montarse  como zapateiro na súa casa da Proba. A súa  zapataría era popularmente coñecida como a do Pahiño, alcume que viña dado pola comparativa con  Manuel Pahiño, o gran xogador da época,  do R. Madrid e do Celta,     xa que Ibérico era un extraordinario xogador de fútbol nos equipos locais Cividanes e San Lorenzo. Pahiño, ademais das labores habituais, facía zapatos, e sandalias pos telleireiros, cosía os balóns de coiro dos equipos da contorna e puña os tacos as botas dos xogadores. Tamén tiña unha moto Guzzi Hispania. Ibérico no ano 1967 e con gran pena tivo que deixar ese oficio, xa que o polvillo de esmerilar as gomas, lle estaba afectado seriamente a saúde, dedicándose despois con súa dona Pilar aos negocios da carnicería. Falecería novo Ibérico, o 26 de Agosto de 1991 con 53 anos de idade.
 

Distintas ferramentas usadas polos zapateiros (ata fai pouco, eran as usadas por Modesto) 1-Cepillo de lustrar(abrillantar) . 2- Pé de ferro/yunque/bigornia.  3—Pata de cabra. 4- ovillo  de cáñamo.  5-Crema de lustrar. 6- Brea/ Pez. 7 -Potiño pa tinta e pincel.  8 – Lixa. 9 – Botadores. 10 - Martelo de  bater a suela. 11- Brocha. 12- Retacadores da vira. 13-Alicate pequeno. 14 - Martelo de retacar a vira. 15 – Tenaza. 16 – Subelas. 17 – Sacabocados. 18- Tenaza de bocas curvas.  19 – Cuchilla. 20 - Forma de zapato de rapaz. 22 – Tixeiras.  23- Forma axustable..24 - Afiador das cuchillas. 25 - Manopla de protección para tirar dos cabos. (Foto Vitoriano, utensilios da zapatería de Modesto)
A disposición dos elementos dentro da zapatería era común a todas: no medio unha  mesa baixa de traballo con as ferramentas e materiais, detrás da mesa e mirando cara a porta a banqueta para o zapateiro, nun lado a roda de esmeril e nos últimos tempos a máquina de coser, nas paredes estanterías para o calzado reparado e por reparar e para materiais, arredor había bancos de madeira e banquetas para os paisanos.


Modesto con 90 anos, na súa zapatería en 2012 (Foto Vitoriano)
 
Os zapateiros, a maior parte das súas labores manuais  realizábanas fincando os zapatos sobre as seus muslos, protexidos por un mandil de coiro.
Era mui variadas as especialidades que desenrolaban dentro da fabricación e reparación. Para facer zapatos comezan por arriba cortando as pezas de material pos forros que colocan na forma do número elixido, pola beira inferior suxeitan-as con puntiñas a plantilla e o piso, que cortan, batén e abarquillan, para despois cunha extraordinaria destreza coser a man  con subela e cabo de liño,(este cordel era embreado con pez a maneira do artesán) cosido polo sistema dun cabo ou  a dous cabos a dúas mans, tamén lle engadían a punteira e o contraforte traseiro, os tacos, facerlle os furos pos cordóns con corchetes... Os arranxos mais frecuentes nos zapatos eran os de lustrar (dar brillo), por tombas, (remendos)botar as medias suelas, poñerlle tacóns os zapatos de muller….


José e seo cuñado Domingos, con súa moto Guzzi Hispania  A Chiva, a primeira moto que hubo na Gándara
 

Mozos de Pintán e Proba  con Ibérico, diante da  súa zapatería, a mediados dos anos sesenta.  Fila de arriba pola esquerda: Ricardo Reyes, Ibérico Pahiño, Moncho de Rosa de Cándida, Chito Máquinas, Jamín, Eloy Rato. Fila de abaixo: Eloy Cuco, Marcial, Lecio de Juan Ramón, A nena da esquerda  Carmen de Olguita.(Foto aportada por Pilar, Vda de Ibérico).

As zapaterías aparte da súa artesanal labor, cumpriron unha función de relación social moi grande, posto que eran lugares de pasatempo para os veciños (maiormente homes, que no tempo que non ían as telleiras, utilizaban as zapaterias para pasar o   tempo, falando das cousas cotiás, das telleiras, de futbol, de mozas…Non se permitía a estancia neses faladoiros aos rapaces, tiñan que ser mozos con certa “madurez” para asistir a eses comentarios de “homes con pelo no peito”. Unha excepción era na zapatería de Pahiño,onde  a tardiña acudian as veciñas: Odila, Martina, Manuela, Olguita, Juana, Saladina, Rosa de Cándida…. a pasar o rato, e tamén os rapaces do barrio.
 


Como pode verse neste documento de 1969,  de compra dun terreo para ampliación do torreiro de festas nos Seixiños, os dous zapateiros están presentes nas actividades do pobo. José Pérez, como presidente das festas e comprador,  e Modesto Domínguez como testigo

Desas xuntanzas sairían as comisións de festas, saídas en bicleta para ir a tal festa ou verbena, quen portaba as imaxes o día da procesión… tamén  se gastaban bromas, unha das mais habituais era deixar un oco dun asento libre cunha tachola (chincheta)camuflada na base, causando a gracia dos demais ao sentarse a vítima, outra consitía en por unha agulla nun taladro no asento sin que asomase, e a través dun curdel outro daba un tirón pinchándolle no traseiro, que cando o pinchado ía ver non topaba nada, sendo a risa dos demais.


Máquinas de coser usadas por José. A de coser materiais duros e a das cremalleras das botas da policía
 

Roda utilizada por Pahiño, no seu labor de lixar e pulir na súa zapatería. Na actualidade tena súa familia en Sandián para ser restaurada. (Foto Vitoriano)

Os sábados era cando mais abarrotadas estaban as zapaterías, xa que os mozos ían a lustrar os seus zapatos de lucir o domingo, dicir que este lustrado era tipo autoservicio, cada quen lustraba os seus. Outro dos atractivos das zapaterías fora en ser os pioneiros en ter radio, cando non había televisión e contadas radios en casas do pobo. Algúns ían a escoitar o parte (noticias) que era despois de comer, e hasta as dez da noite non había outro, e as novelas radiadas, e os mais os discos dedicados de Radio Marcial e Radio Vigo


Das zapaterías sairían coplas e escritos como este TANGO, escrito por José Pérez, que despois sería recitado no palco o día das Mercedes


Típico macaco das zapaterías “¿QUERES FIADO.¡¡ TOMA!!”Este aínda se conserva na zapatería de Modesto  (Foto Vitoriano)

José cerrou  súa zapateria ao público  en 1990, aínda que seguiría facendo arranxos na súa casa.
Modesto aínda que deixaría paulatinamente,  seguiría facendo pequenas pichonadas, mais ben por pasar o tempo e estar en contacto con os veciños, xa que era  e sigue sendo ós seus 92 anos, unha persoa social, afable e campechana.
  

Preciosa estampa de Modesto cos nenos da Escola Infantil da Gándara, que está o  carón da súa zapatería; fora a mestra Olga Rodríguez (autora da foto) a facerlle unha entrevista do seu oficio cós alumnos, que o agasallaron  recitándolle  o poema de Germán Berdiales ”Ronda del zapatero”:
Tipi tape, tipi tape, tipi tape, tipitón, tipi tape, zapa zapa, zapatero remendón.
Tipi tape, todo el día, todo el año tipitón;
tipi tape, macha macha, machacando en tu rincón.
Tipi tape, en tu banqueta, tipi tape, tipitón,
tipitón con tu martillo, macha macha, machacón.
¡Ay tus suelas!, zapa zapa, zapatero remendón,
¡ay tus suelas!, tipi tape, duran menos que el cartón.
Tipi tape, tipi tape, tipi tape, tipitón...
Este escrito sirva de homenaxe a estes  destacados  veciños da Gándara José e Modesto e Ibérico da Proba pola súa labor social e artesanal.

Vitoriano de Saladina
A Gándara  Xulio de 2014
 
 
  

  

 
VITORINO O BRUXO
por Victoriano da Goreña
 
Victorino Vizoso Seisdedos, popularmente coñecido polo alcume de «Vitorino O Bruxo» (en adiante Vitorino) pola súa actividade de vidente-curandeiro. Foi un personaxe mui popular, de gran fama nesta zona e arredores.
 
Nace Vitorino, o vinte e dous de marzo de 1909, sendo fillo de Ana Vizoso Seisdedos. Vivi ría no barrio de Tabordela en Piñeiro (Tomiño) e despois en Pinzás (Tomiño) ata que polos anos cincoenta se ven para A Castiñeira no Castro, muda ata seu finamento o oito de setembro de 1993, aos 84 anos de idade.
 
Vitorino tivo coa súa primeira muller Florinda un fillo chamado José (este fillo falece novo en Barcelona); vólvese casar o cinco de xullo de 1947, aos 38 anos de idade con Josefina Lima Tablas (filla da Tía Adoración), veciña do Marouco (O Castro) de vinte e tres anos, non tendo descendencia deste segundo matrimonio. Josefina finaría o 11 de xuño de 1997, aos 72 anos.


 
Lugar de Consolación a pe do monte, no barrio de Tabordela en Piñeiro (Tomiño), onde viviu Vitorino ata antes de mediados do século pasado. Coñecido como a casa dos Castellanos. Din os mais vellos do lugar, que recordan nese apartado lugar, a unhas xentes que falaban castelán, polo que a nai de Vitorino, Ana V. Seisdedos era descendente de castellanos de Fermoselle (Zamora) de onde é orixinario o raro e inusual apelido Seisdedos.

Vitorino dedicábase ás tarefas do campo: vacas para leite, criar becerras para carne, etc. Tiña unha parella de bois coa que se adicaba a labrar leiras «para fora» e a baixar toradas de pinos dos montes Trega e Torroso para os madeireiros; sempre tiña xornaleiros e persoas que por distintas razóns conviviron na súa vivenda para realizar esas faenas: súa cuñada Lourdes, Fidela e súa nai Benigna de Currás, Josefa e súa filla Nuria, etc. Dise que era moi xeneroso cando ían á súa casa a pedir para as festas do Monte, dos Entroidos do Castro, etc. Cando se casou de segunda vez, según costume popular de cando se casaba un viudo, fixéronlle unha soada cornetada, na que él «negociou» con os alborotadores, invitándoos a abundante viño e galletas. Como andaba imposibilitado das pernas, ía montado nun cabalo grande branco no que levaba unha vara grande e as muletas, dirixindo as tarefas dos xornaleiros que andaban polas leiras labrando ou no monte coa súa xunta de bois.
 
Entón, de onde ven a popularidade e fama de Vitorino O Bruxo?
 
A fama deste mítico personaxe ven dos resultados das súas intervencións como curandeiro de todo tipo de males: de saúde das persoas e dos animais, desgracias persoais, problemas afectivo-sentimentais, de negocios, meigallos, feitizos, persoas e vivendas posuídas, etc.
 
Coñezo e coñecín persoas con poder para solucionar casos de “baixo nivel”, como “cortar” aires de bichos, botar as cartas, etc., pero os poderes de Vitorino eran de moi “alto nivel”. Nas testemuñas que recollín de persoas que recorreron a Vitorino para solucionar algunha adversidade propia ou do seu entorno, hai casos de curacións e resultados que son inexplicables, son verdadeiros misterios, son milagres, técnica e cientificamente enigmáticos. Porén, xorden moitos interrogantes:
 
 Quen lle outorgou tales poderes?
 Como canalizaba eses poderes?
 Por que só unhas poucas persoas teñen ese don?
 Temos todos esas capacidades ocultas e non sabemos utilizalas?
 Ao interactuar coa persoa, a través da súa percepción extrasensorial, son capaces de observar o estado físico, emocional ou espiritual do paciente?
 Teñen o poder de ver os distintos círculos luminosos (aura) que emiten os seres humanos, e que pola súa magnitude, forma e colores xa lles indica o tipo de doenza. Mesmo con animais, plantas ou calquera corpo físico que emita o brillante halo que os rodea?
 Na relación persoal interveñen transmisións mentais entre sanador e paciente (telepatía).  A intención do pensamento en o poder de enviar enerxías curativas que inflúen na saúde do afectado?
 Esta relación persoal e próxima, pode favorecer o efecto placebo e autosuxestión do paciente, activando os seus chakras, os cales emiten substancias que actúan positivamente na saúde física e anímica do afectado?
 
Isto non ocorre na actual medicina moderna, onde a relación médico paciente en xeral é fría e deshumanizada. Gloria para aqueles médicos de familia como don Ramón, don Rafael, don Ermelindo, doctor Lemos… cuxa empatía na atención e relación humana cos enfermos, eran parte da terapia beneficiosa.
 
Hai estudos dos diferentes estados mentais en que funciona o ser humano, e que poden determinarse a través da frecuencia das ondas cerebrais que emite a nosa mente. En frecuencias adecuadas se poden desenvolver técnicas e estratexias que permiten as persoas capacitar o seu cerebro para aumentar seu rendemento e afrontar con éxito todo tipo de situacións. Tal son as técnicas do Método Silva de Control Mental, que fixen fai moitos anos.
 
Dáse a conxunción entre xentes sinxelas e a natureza, na que Vitorino (era analfabeto) desenvolveu e puxo en funcionamento ese sexto sentido para aproveitar os poderes da mente; poderes que posiblemente todos temos, aínda que en diferentes niveis, e que non exercitamos ou non sabemos como facelo. Algunha teoría sostén que a falla de contacto coa natureza impide  ao home moderno desenvolver estas cualidades, que son innatas no ser humano.
 
Non obstante, deseguido aporto unha serie de posibilidades, baseadas na interpretación de cruzar moitas teses, de moitos autores nesta materia, e da miña modesta investigación neste apaixonante e enigmático mundo das ciencias ocultas.
 
Ata mediados do pasado século XX, ao existir unha escasa medicina oficial e limitada en coñecementos que, ademais, non estaba ao alcance da maioría das persoas humildes, recorríase ás diversas formas da medicina popular e tradicional, ven fose para doenzas físicas como por maleficios, tanto en persoas, como en animais ou cousas. Existían os «compostores» que arranxaban torceduras, escordaduras (esguinces), etc. Tamén había «curandeiros/menciñeiros» que curaban persoas, animais, desgracias persoais e materiais, etc. Algúns trataban casos espirituais, tales como facer «limpezas» en persoas, animais, vivendas, etc., que estivesen posuídas por algún elemento que perturbaba a vida normal. Estas enerxías eran neutralizadas polo curandeiro cos seus rituais e remedios. E no caso dos seres que vagan dun lugar para outro, preto das persoas ou das vivendas, normalmente familiares extintos, son enviados polo «médium» a un lugar noutra dimensión para que descansen eternamente en paz.
 
No caso dos curandeiro/as, menciñeiro/as, feiticeiro/as videntes, clarividentes, bruxo/as…, a maioría utilizaron os seus poderes positivamente, cara ao benestar das persoas. Ás veces topándose con casos que son inducidos por outros, como os meigo/as, que utilizan a maxia negra e pactos demoníacos para facer un dano as persoas; ven na súa saúde, na dun familiar, en animais, na vida afectiva, desgracias en bens materiais (negocios, vivendas…). A neutralización destes maleficios require de gran implicación, utilizando rituais e invocacións de carácter místico ou sagrado. As crenzas místicas están asociadas ao sobrenatural; por iso, os curandeiros usan cartas, crucifixos, estolas, auga bendita, etc. Tamén usan palabras curadoras e apelacións ao sobrenatural con rezos cristiáns como o Pai Noso, o Ave María, a Salve…, na crenza que esa comunicación co Supremo Ser produce unha transformación orgánica no «paciente», obtendo os desexos invocados. Dicir que o propio Cipriano de Antioquía –San Cipriano– cando se revela contra Lucifer, por non concederlle que a bela Justina sexa súa namorada. Lucifer lle contesta: «O Dios dos cristianos e o Señor de todo creado, e eu a pesar de todo meu poder, estou suxeto os seus mandamentos, non podendo intentar nada, nin atentar contra quen faga o signo da Cruz». Antes Cipriano deixaría escritos moitos libros de maxia e encantamentos, de como pactar co demo, con espíritos benéficos e maléficos, exercicios das artes máxicas...
    
Estes clarividentes só con ver ao «paciente» xa sacan unha primeira interpretación do seu estado e tamén perciben se é incrédulo na materia; tamén perciben aqueles que non cren nesas «técnicas» ou van en plan de burla, os cales son rexeitados polo curandeiro; é máis, tamén perciben se o que quedou fóra da «consulta», e sen velo, é receptivo ou non ao feito da sanación. Déronse moitos casos onde por non crer nestas «técnicas», o afectado utilizou un intermediador; en ocasións, incluso sen o coñecemento do propio afectado. Nestes casos, con só presentarlle ao curandeiro unha peza de roupa ou unha foto do aqueixado de mal, é quen de actuar con éxito, enviando os seus poderes sanadores a distancia. Hai videntes que conseguen axudar a persoas afectadas de mal a longas distancias e sin sequera coñecelas. (Me contan casos que na actualidade se están tratando dende aquí a Canarias, Suíza e Sudamérica).
 
Polo simple feito de que existe o mal e o ben, a maxia, os feitizos e a bruxería, son unha realidade.
 
Existen dúas grandes forzas nas que se basea a Creación, tanto no seu aspecto material (visible) como inmaterial (non visible). Ditas forzas son antagonistas, unha é positiva e a outra negativa, e xuntas forman o equilibrio máxico. Dende sempre, o ser humano tivo conciencia da importancia destas dúas forzas que están presentes dende a antigüidade. A enerxía non se crea nin se destrúe, simplemente se transforma, e así é recoñecido polos principios da física universais.  
 
En 2006, Rhonda Byrne publica El Secreto, un superventas a nivel mundial, onde basea que a saúde, a riqueza e a felicidade é decisión de cada un: «todo lo que piensas lo tendrás, y si no lo tienes es que no has puesto todo de ti». Según R. Byrne, o secreto está na Lei da Atracción. A autora di: que a frecuencia do que pensamos e sentimos navega polo espazo e que volverá a nós, converténdose en algo material desexado. Se os desexos son negativos a atracción será negativa, e si son positivos, a atracción será de beneficio e do  benestar desexado.
 
Na maioría dos trastornos psicosomáticos a medicina oficial non e efectiva, polo que se recorre a técnicas alternativas (homeopatía, naturopatía, osteopatía, aromaterapia, ioga, meditación, control mental, reiky … e a autosuxestión a través de repetitivos pensamentos curativos, e da oración.
 
No libro de Yogi Ramachasana La medicina psíquica (1921) incide sobre a forza vital, que é unha fracción da enerxía universal, e que cada persoa é un terapeuta potencial, e que todos podemos desenvolver e aumentar esa forza vital.
 
O pensamento é unha enerxía e cando unha persoa é atacada por forzas psíquicas externas, estas colócanse no plano do pensamento; polo tanto, tamén deben ser defendidas e neutralizadas por medio da utilización da mente.
 
O poder da mente humana pode mellorar a saúde física e mental. O poder da mente e tan ilimitado como descoñecido, realmente so utilizamos un dez por cento do noso cerebro. O complexo funcionamento do cerebro sigue sendo un dos grandes misterios para a ciencia.
 
Aparte do poder mental necesario, estas persoas extraordinarias compleméntanse con rituais, como ensalmos (palabras, peticións, oracións, conxuros, invocacións…), xestos, fume de herbas, estolas, coitelos, vasoiras, allos, prendas, crucifixos (Vitorino utilizaba a Cruz de Caravaca), etc., para as súas cerimonias e así facer máis fortes as enerxías sanadoras;  ao mesmo tempo, aproveitan as leis da afinidade e da analoxía, dando así máis poder aos seus actos de vontade.
 
Aparte dos remedios naturais caseiros que Vitorino «recetaba» tamén lles proporcionaba certos compostos de botica: cando era para «limpar» un mal de ollo ou amarres, dáballes unha mestura de follas de sen cocidas con unha onza de aceite de ricino e sulfato sódico; os amarres eran producidos polos pais dunha noiva que lle daban a beber o  noivo viño con azucre e cristais triturados en fino polvo. Para as doenzas producidas por envidias: un purgante de limpeza, consistente en viño de Xerez con dez gotas de tintura de iodo, dez gotas de licor de Flover, vinte gotas de quina de Loja e vinte gotas de quina calisaia. Para outros males: usaba aceite negro con xofre e incenso en gran.
 
A orixe de tales ritos perdeuse na noite dos tempos, pero todos baséanse na maxia da correspondencia. As crenzas místicas están relacionadas co sobrenatural e están asociadas á fe.
 
Álvaro Cunqueiro, no seu libro Escola de Menciñeiros di: «Dos curadores de quen conto, sempre me sorprendeu que de feito curasen doentes i o coido humán que puñan no seu trato, amén dunha sotileza inteleitual que lles viría, digo eu, do recoñecemento de segredos ordes da Natureza na cal o home é unha parcela coios lindeiros nin se saben»… «Pro eu nun sun quen para dicir que é curar… esas doenzas, verdadeiras, profundas i a vez de alma e corpo que os curadores curaban. Conto o que oín, falo de xente que conocín…»
 
Eu digo o mesmo: como todo profundamente enigmático e de estraños fenómenos, para min, estas pseudociencias pertencen ao mundo dos misterios impenetrables.
 
Descoñecemos o universo infinito. Descoñecemos cientificamente quen e Dios ea creación.
 
Aínda que era moi habitual recorrer a este tipo de remedios dos curandeiro/as, os «usuarios» (a xente) facíano pola calada e a escondidas, e non llo contaban a ninguén. Hipocritamente estaba mal visto, aínda que estaba xeneralizado recorrer a estas eficaces «terapias». Durante as miñas indagacións sobre casos de intervencións de Vitorino, naide sabe nada de nada, pero o confraternizar con calquer persoa, xa sale algún caso de que alguén da familia recorriu a Vitorino. Polo que observei, que é rara a familia que da zona e de lonxe que non precisara dos servicios deste extraordinario curandeiro.
 
A influenza da igrexa católica e demais poderes dominantes, mantiñan na sociedade un sentimento de pecado e de delito, polo tanto de temor/terror. Xa en tempos atrás se demonizaban estas prácticas, perseguindo aos supostos bruxos/as, aplicándolles severos castigos, tales como queimalos vivos, excomulgalos, castigos físicos, multas, torturas, prisión… Non interesaba aos poderes: persoas sabias, librepensantes, amantes do natural, solidarias… eran un «perigo», por iso foron perseguidas, e ainda hoxe por restos herdados de mentalidades atrasadas, son  menosprezadas.
 
Na actualidade no santuario de San Campio de Lonxe de Figueiró, existen unhas follas a disposición dos fieis, onde se da un sinxelo remedio de como facer unha «limpeza» na vivenda:
 
«LIMPIEZA Y PROTECCION CON AGUA Y SAL
 
 Se pone un vaso mediado de agua bendita con una o dos cucharadas soperas de sal gruesa. Un vaso basta para toda la casa o local. Se pone en cualquier sitio de la casa, especialmente en aquel lugar donde se centra el mal.
 A los ocho dias se echa fuera, en el baño, fregadero, lavabo, etc.
 Se lava el vaso y se pone agua y sal nuevas.
 Esto se repite como mínimo durante un mes y medio.
 Si baja el nivel del agua o de la sal, se repone agua o sal. Durante los ocho dias tiene que mantenerse el mismo nivel de agua y sal.
 Si la sal crece en el vaso y rebosa, se pone el vaso dentro de un plato para que no manche la sal y se deja hasta los ocho dias, que se echa todo fuera.
Cualquier variación que se observe en el agua o la sal no es mala señal, todo lo contrario, indica que el agua y la sal están haciendo su efecto, esto es, combatir el mal o impidiendo que nos hagan daño.
En la Iglesia, al demonio o a quien nos haya hecho mal o nos lo este haciendo, se combate con agua bendita y sal. Esta agua, a poder ser, debe de ser bendecida con la «Oración de Bendición del Ritual de Exorcismos».
El vaso de agua y la sal limpian y protegen la casa y a todos los que viven en ella.
Es útil este remedio para combatir cualquier síntoma diabólico que se pueda observar en una casa o negocio. P.e.: sombras que pasan de noche; presión sobre el cuerpo que puede experimentar una persona cuando esta en cama; personas que gritan sin saber por qué, ruidos; luces, televisores u ordenadores que se encienden solos, puertas que se abren solas; malos olores; etc. En comercios o negocios es síntoma de este poder «malefico» la caída repentina de ventas o cualquier fenómeno que se perciba que no es normal.
Es igualmente eficaz este remedio para luchar contra la presunta posesión diabólica de alguna persona».
 
VITORINO O BRUXO CURANDEIRO/MENCIÑEIRO
 
Á procura de remedio a calquera situación, acudían a Vitorino xentes de todas clases sociais e lugares, dende os máis humildes a persoas ben situadas e cultas, dende veciños a xentes de lugares afastados. Ao torreiro do Castro e o de Buxán , preto da súa casa, chegaban persoas preguntando por Vitorino, don Vitorino ou polo doutor Vitorino. Viñan a pé, a cabalo,no coche de línea, ou en coches de todo tipo, ata Dodge Darts con chofer. Xentes que ían a cortar «aires de bichos» (de toupeira, de cobra, de sapo, de saramaganta, etc.), porque lles saían polo corpo ronchas, eccemas…, ou curar «males de ollo» (doenzas e desgrazas de todo tipo)… Teño testemuñas de que médicos e especialistas, cando non daban atallado con medicación unha certa doenza, chegaban a dicirlle ao paciente: «esto ya no es cosa mía»; o que significaba que o afectado tiña que recorrer a outro tipo de «especialistas» como Vitorino.
 
Vitorino nada máis ver o tipo de síntoma no corpo, xa dicía se era disipela (erisipela), aire de sapo, de saramaganta, de cobra, de toupeira, ou doutro bicho. Os rituais de Vitorino O Bruxo, Estrella da Gandra e doutros curandeiros para «cortar o aire» preparaban un afumadoiro, que consistía en facer lume nunha tella vella con carbóns de leña no que lle botaban certas herbas con propiedades que eles coñecían: ruda, herba moura, barbas de millo, romeu, herba moura, herba sapa, homes bos, palla de allo, follas de freixo, piña verde e outras, pasando o fume purificador polas zonas afectadas do paisano, ao mesmo tempo que con un coitelo facía cruces no chan e na zona do mal, mentres con gran devoción recitaban:

Aire de sapo, sapón, aire de saramaganta, saramagantón,
aire de cobra, cobrón,. corto cabeza, rabo e cabezón, corto tódolos aires malos,
corto aos aires de todo condenado, para que este mal non vaia adiante e vaia para fora.
Na gracia de Deus, do Espírito Santo,
San Xoaquín e Santa Ana, que todo o cura e todo o sana, naceu, viviu e morreu Cristo,
antes que este mal fora visto,
morra este mal e viva Xesucristo,
Cristo vive, Cristo reina, Cristo de tódolos males me defenda.
Despois rezaban o Pai Noso e unha Ave María. Outro ensalmo utilizado era:
Corto tódolos aires malos, córtolle a cabeza, córtolle o rabo,
corto os aires de todo condenado,
para que este mal non vaia adiante e vaia fora, coa gracia de Deus e do Espírito Santo.
San Xoaquín e Santa Ana, que todo o cura e todo o sana.
Casa de Xerusalén onde Xesús entrou, o momento este mal saíu e o ben entrou, e así para o paciente eu pido a Xesús,
que tamén saque o mal e entre o ben. Naceu, viviu e morreu Cristo, antes que este mal fora visto,
morra este mal e viva Xesucristo,
Cristo vive, Cristo reina,
Cristo de tódolos males me defenda.
Eu to desafumo en cruz, no Santo nome de Xesús, con Romeu sagrado,
que por Deus foi nacido sen ser sementado,
quita o aire do morto, do vivo, e do condenado.
A nosa Señora «exento» sementou e romeu verde sacou,
e o seu querido fillo «desafumou»,
e así tu sanes como o fillo da Virxe María sanou.
Por aquí pasou Cristo, morra este mal viva Xesucristo.
Dios mate este bicho, que tanto mal me fixo.

Tamén curaban a disipela (erisipela) que era unha inchazón encarnada na cara e nos ollos. Para cortar a disipela facían un brebaxe de aceite, unto e borralla; logo, mollaban un estropallo e unha pluma de avefría que pasaban pola cara do afectado facendo cruces, e recitando ao mesmo tempo:

¿De dónde vienes San Julián?
Señor, ¡vengo de Roma!
¿Que había allí Julián?
¡Señor, mucho mal!
¡Fuego ardiente y la serpe!
iVolved allí Julián!
¿A qué Señor?
A curar ese mal.
¿Con qué Señor?
Con cuerda de esparto y pluma de ave viva, unto y agua fría,
un Padrenuestro y
un Ave María.

Este outro ensalmo, aínda é utilizado hoxe por unha cortadora de aires do Rosal:
 
Cruz no monte.
Cruz na fonte.
Para que o demo non me encontre.
Nin de noite, nin de día.
Polo pino do mediod
Mal pa fora
Bo pa dentro

CASOS DE INTERVENCIÓNS DE VITORINO
 
Das moitas e variadas testemuñas que recollín das curacións e beneficios de todo tipo realizados por Vitorino, a maioría son de persoas que foron os protagonistas directos e, nalgún caso, acaecidos a unha persoa próxima da que mo contou. Destaco en primeiro lugar o seguinte caso, pola súa veracidade e «alto nivel». Aínda que xa foi publicado neste mesmo libro de Pascua de 2006 por Praxíteles, estes días falando con el, me reafirma tales feitos, xa que el mesmo foi testemuña  directo desta asombrosa curación:
 
           Da zona do Condado, ven xunto de Télix un coñecido seu para que o levase á casa de Vitorino por unha emerxencia vital. O tal coñecido tiña un cuñado que tivera un accidente laboral nun brazo, e como durante dous anos a zona afectada fora a peor cos tratamentos médicos, o enviaron a un hospital especializado de Madrid. Pasado ano e medio, comunicaron á familia que o fosen a buscar para que falecese na casa, xa que non había cura, e estaba nas últimas. O cuñado deste desafiuzado, sabía da fama de Vitorino o Bruxo, xa que tivera outro familiar en cadeira (silla) de rodas, e o pouco de recorrer a el, xa xogaba ao fútbol. Meteu deitado ao cuñado no asento de atrás da furgoneta, e acércase xunto de Télix para que lle ensine onde era a casa de Vitorino; no Castro, pregúntanlle a José o Peludo, o cal os acompaña. Pregúntalle Telix ao amigo: e teu cuñado? Ao que o amigo lle responde: está aí deitado no asento. Ao abrir a porta Télix exclama: ¡pero si está morto!É que se non o ve Vitorino morre polo camiño, lle contesta o cuñado. Me di Telix: «non parecía un ser humano, era como un can engruñado». Cólleo en brazos o veciño do Castro José O Peludo (guarda de campo), xa que Vitorino non deixou pasar nin a Télix nin ao cuñado. Os dous quedaron no camiño á espera. Ao cabo de media hora, escoitan unha animada e forte conversación na eira da casa de Vitorino. Ao que o cuñado exclama: ostias!, pero si ese que fala é meu cuñado! Ao abrir o portal miran que veñen camiñando e en animada conversación entre o que entrara cadáver e o veciño do Castro; Telix e o cuñado quedaron abraiados.
 
Aínda hoxe, di Télix: «quedei con moitas preguntas, pero podo asegurar que foi así, porque eran as doce do día, e así o vin eu e dúas persoas máis; o que sei é que aquel home entrou cadáver e aos vinte minutos saíu cheo de vida». Pasados uns meses, atopáronse o cuñado e Télix, ao que este lle pregunta: que foi daquel teu cuñado que fóramos a Vitorino con el?» –«Cala home. Está forte como un carballo, xa leva tres meses traballando na fábrica».
 
           Polos anos corenta, un muciño de Salcidos estaba nun estado extremo de debilidade, devolvía o leite que súa nai lle daba, e como daquela morrían moitos rapaces (anxeliños), se daba que… non sobreviriría, polo que os rapaces da veciñanza, ían a preguntarlle a nai se xa morrera… (daquela aos rapaces por portar os materiais do velatorio e enterro dábanlle unha pequena retribución). A vista do previsto desenlace, o pai colle a bicicleta e se despraza a Piñeiro (Tomiño) na procura da axuda de Vitorino, o que viría xa esa noite no seu cabalo e o pai na bicicleta na total escuridade, xa que daquela non había alumeado público. Vitorino «trata» o muciño e seu entorno. O rapaciño comezou a comer e mellora, tal que, os nove días xa estaba san. Este veciño tivo unha vida normal: telleiras, emigración, negocios…Hoxe aos seus setenta e tantos anos sigue forte como un carballo.
           Tamén polos anos cincuenta, outro rapaz, éste da Marina, non comía e estaba apocadiño, xa non tiñan esperanzas de que vivira moito tempo, tanto os pais como o médico. Polo que o pai decide como último recurso acudir co rapaz no colo a Vitorino. Neste caso si, me din o «remedio» aplicado: puñanlle un vaso con auga invertido na cabeza ao rapaz, ata que a auga fervese, ata tres vasos, en que deixou de ferver, (a min me resulta tan sorprendente como a calquera), pero… mo acaba de contar súa irmán que así o presenciou seu pai, e así sempre o contaba na casa). Sale da casa de Vitorino o pai co rapaz no colo, e por riba do camiño había unha viña, e o rapaz lle di o pai: teño fome pa!, quero un cacho!, o pai colle un cacho de uvas e llo da o rapaz, que baixa do colo e ponse a andar comendo nas uvas cun apetito como antes nun tiña. Dende aquela se criou con normalidade, nunca tivo unha enfermidade, foi mariñeiro… e hoxe xubilado en perfectas condicións físicas.
 
           Tamén Vitorino debía ter poderes de percepción extrasensorial a distancia. Uns emigrantes de Salcidos en Suiza, fálanlle a un amigo italiano das pecualiaridades de Vitorino, polo que o italiano se despraza en tren dende Italia para que Vitorino lle solucionase unha preocupación que arrastraba duns acontecementos ocorridos cunha familia rusa durante o tempo que estivo na II Guerra Mundial nese país.  Para asombro do italiano e de quen mo contou, Vitorino «contactou» coa muller rusa coa que o soldado italiano tivera algún episodio polo que o tal soldado fascista marchou aliviado dunha pesadilla que o atormentaba…
 
           Outro caso, este bastante curioso, fora a principios dos anos setenta. O Sporting Guardés levaba unha mala tempada, con un bo equipo, pois  sempre perdían ou empataban, polo que os directivos acordan levarlle as camisetas dos xogadores a Vitorino para que lles «limpase o maleficio». Van a xunto de Vitorino dous directivos, Xeno e Ligero (Ligero non entrou), o entrenador e o capitán do equipo con as camisetas. Durante o cerimonial, Vitorino seica dáballe ca estola o capitán nas rodillas. Como remedio, indicado por Vitorino, tiveron que levar unhas manadas de herbas do terreo de xogo do Estadio del Tecla e botalas no campo do seguinte encontro, que foi no do Turista de Vigo, equipo que ía en cabeza da clasificación. Sorprendentemente, e como fose, nese encontro o Sporting, gañou por tres (3) a cero (0).
           Outro caso tamén gracioso. Invitaran a Vitorino a unha matanza nunha casa nos Sete Camiños. Na hora de xantar, xuntárase demasiada xente, ao que Vitorino puxo remedio facendo unhas invocacións para que falaran os defuntos dos que alí estaban de máis, os cales fuxiron espantados do lugar, polo que quedou xantar abundante para os que alí quedaron.
 
           Noutro ocasión, acode a Vitorino unha parella por problemas persoais de relación. Nada máis velos, Vitorino lles solta: pero se sodes medio irmáns, de distinta nai pero do mesmo pai!
 
           Ricardo, que formou parte dos achegados á casa de Vitorino xa que en ocasións exercía como axudante, entroutras persoas, relatoume moitos dos servicios que este realizaba. Contoume que el comprara un coche novo, o trouxo para a casa e llo ensinou a Vitorino; ao abrir a porta do lado dereito e ver para o asento, este lle di: aquí estivo sentada unha muller!Pois non o sei, veño de buscalo da marca, e é «novo do trinque». Ricardo tivo que ir ao concesionario para preguntarlle ao vendedor si algunha muller estivera no asento do lado. Ao que este lle responde: pois si, fun a botarlle gasolina e levei á oficinista comigo.
 
           Noutra das historias, había un rapaz que daba angustiosos saltos e gritos na cama. Como os pais non crían nesas cousas, foi un familiar quen lle levou unha peza de roupa do rapaz a Vitorino. Ao vela, Vitorino díxolle que era o seu defunto avó que o «visitaba» e como en vida lle quería moito, agora quería levalo con el. Como remedio tiveron que ir por unhas velas ao cemiterio e, coas invocacións de Vitorino, desde esa noite acabáronse os pesadelos nesa familia.
 
           Unha vez, cando se ía celebrar o banquete dunha voda caseira, apareceu tanto o lugar como os invitados inzados de piollos. Recorreron urxentemente a Vitorino, e ca súa intervención fixo que desaparecera a praga que, segundo el, fora promovida por unha envexa ou «mal de ollo», celebrándose despois o banquete como de costume.
 
           Varias testemuñas de coincidir de que a persoa que levaba un rapaz, porque estaba en extremo débil por non comer; Vitorino dicirlle que a culpa de tal deplorable  situación era desa propia persoa.
 
           Noutra ocasión, un paisano tiña unha molesta pedra no ril que os médicos non eran quen de expulsala. Paralelamente, recorreron a Vitorino, o cal no seu seguimento situaba a pedra no mesmo sitio cos especialistas, e coas súas artes acelerou a súa expulsión.
 
           Outro doente que estaba moi mal, acode a Vitorino, e nada máis velo, lle
 
di que ten que ir á Residencia, que era algo grave; logo diagnosticáronlle unha leucemia da que foi tratado no hospital. Paralelamente, recibiu as «terapias» de Vitorino. A día de hoxe (novembro de 2019) este home segue traballando.
 
           Algún solicitante para ingresar na fábrica de Citroën, antes de facer a entrevista, tamén recorría a Vitorino para que «intermediara» no resultado positivo da mesma. Sendo os resultados sempre positivos.
 
Estes e outros máis casos que me contaron teñen a súa credibilidade, por ser persoas serias e relacionadas directamente con eses feitos. Pero existen na voz popular dous casos que son de dominio xeneralizado, os cales penso que son por gracia e desmerecemento cara as verdadeiras e beneficiosas intervencións de Vitorino:
 
           Foran  dúas persoas a polos servicios de Vitorino, ao subir polo camiño cara a súa casa, unha solta un peido; ao que di: «este peido é po Vitorino». Uns din que foran os rapaces da casa que andaban xogando polo camiño que escoitaron, outros que detrás da parede do lugar estaba unha persoa da casa que tamén escoitara, e que ou uns  ou outros llo contaran a Vitorino antes de atender as mulleres. Cando entran a «consulta», Vitorino espétalle: a vos non vos atendo, entón o peido era pra mín… As dúas persoas quedaron asombradas a vista da capacidade «adivinatoria» de Vitorino.


Entrada á casa de Vitorno

           Outro mito tamén mui extendido, en plan truco e gracioso, era o do sapo, no que Vitorino lle dicía ao «paciente»: tan certo o que che digo, como que vai a aparecer aquí un sapo! E nese intre, supostamente unha das persoas da casa en complicidade, metía un sapo por debaixo da porta. Esta versión e moi coñecida nesta zona, que podía ser incerta, pero sorprendeume hoxe (7 de decembro de 2019) cando unha velliña de Tabordela–Piñeiro, me conta que polos anos corenta, sendo ela unha rapariga, colaboraba na escena, metendo o sapo pola rendixa da porta, nos tempos en que Vitorino vivía e exercía nese lugar.
           Os luns Vitorino ía co seu taxista habitual, Cándido, a Vigo, ás citas que tiña con asesores de empresarios.
 
Por todos estes «servicios» non tiña unha tarifa, mais tiña un prato na mesa onde os doentes tratados deixaban un donativo «a vontade». Tamén recibía produtos do campo: chourizas, xamón, e os da zona da Marina levábanlle as mellores pescadas.
 
Na publicación que divulguei no libro das Mercedes de 2002, sobre a curandeira Estrella da Gándara, danse moitas similitudes entre estes dous personaxes: sinxelos, de orixe humilde e sen ánimo de lucro, etc.

Os bártulos usados por Vitorino nas súas intervencións: estola, vara de acevo, o libro de ensalmos, a Cruz de Caravaca,… foron dados a unha das mulleres que atenderan a Josefina (Fina) muller de Vitorino. Esta persoa se dedicaría despois a exercer a videncia.
 
Hai persoas que cren totalmente nesta pseudociencia. Outras son totalmente incrédulas e seguen defendendo que a medicina científica é a única válida para todos; pero aínda que se apliquen ao mesmo tempo ámbalas dúas, non se «pelexan»; é dicir, poden ser compatibles.

Recollendo testemuñas de casos, un paisano metido nese «mundo» díxome algo sorprendente: «morre máis xente de dano desexado, que de morte natural», o cal non deixa de ser sorprendente!

Si algunha das curacións realizadas por Vitorino, se hubesen dado en Fátima ou Lourdes serían considerados milagres, e si as realizase algún alto dignatario relixioso, o canonizaban santo.

Hai un dito popular da retranca galega: NON CREO NAS BRUXAS, PERO HABELAS HAINAS.
 
Que esta divulgación sirva de recoñecemento e homenaxe a Vitorino Vizoso Seisdedos (Vitorino O Bruxo) e demais extraordinarios personaxes que tanto ben fixeron coas súas enigmáticas curacións. Incluso sería de xustiza dedicarlle algún tipo de mención pública nos pobos onde residiron.
 
Victoriano Rodríguez
A Gándara.  Xaneiro de 2020
 
Agradecer a todas as persoas que me aportaron testemuñas para esta publicación, que foron moitas. Todos os casos aquí publicados teñen nome e son de persoas coñecidas. Por respeto a súa privacidade non son nomeados.
 
  
  



 
ANGEL o do TRACTOR
por Victoriano Rodríguez
 


        Nestas datas tan entrañables das Festas da Virxe das  Mercedes, onde se comparten con familiares e veciños  a celebración das festas do pobo, tamén te lembras de aqueles que en  anos pasados  participaron no día grande da Gándara, e que hoxe xa non están entre nós. E como tal entre outros ,  vén ó recordo o querido e popular Ángel o do Tractor.


Ángel  Gándara con sete meses, en 1944

Este testemuño quere ser un recoñecemento e homenaxe  a Ángel Gándara González, nado o 12 de setembro de 1943, fillo de Estrella e Florencio da Gándara,  facéndose moi popular, e gañándose  a simpatía e aprecio de todos, polo seu carácter campechano e social,   e por   dedicarse á servicial actividade das  labores agrícolas con  seu tractor e maquinaria do campo, coas que traballaba para a casa e para “afora”.


Foto na escola en 1956 con 13 anos
 
                 A Ángel os amigos chamabámoslle  por varios e afectuosos nomes como: O Angle, O Angele ,O Anxelo , O Anxo. Na zona era coñecido como Ángel O do tractor, O labrador, O tratorista.  De mozo era moi divertido e con moita ocorrencia  para contar chistes e anécdotas. Foi un dos primeiros mozos con moto , era a “peixó” do seu pai; recordo nunca ocasión  que lle pedín que me deixase dar unha cheda nela, da que caín na cuneta eu máis a moto, xa que ó arrancar empezou a andar para atrás, por que en ocasións acendía ó revés
 

Mozos da Gándara en San Miguel de Tabagón, en outubro de 1968. Ca ancora
Victoriano Rodríguez, Ángel Gándara, Agustín Lomba, Anselmo Domínguez, Florindo Rodríguez

         A súa dedicación as tarefas agrícolas vén dada a que xa seus pais se dedicaban ás faenas do campo en exclusiva, medio do que vivían, sendo innovadores na mellora das tradicionais formas de cultivar a man; foron dos primeiros en sementar as patacas co arado,  tiveron un motocarro  no que levaban os seus produtos agrícolas aos mercados do Xeixo e Tui… Naqueles tempos, no ano 1961  compran o primeiro motocultor: O BERTOLINI  para uso propio, pero ante tal avance, xa que  ata aquela  estábase labrando con parellas de bois, os veciños pídenlle a Angel que lle vaia labrar as leiras con o novo sistema mecánico. Comezando así a que sería unha longa actividade de  labrador, de portes e de todo tipo de traballos do campo
 

Ángel (no medio) con mozos amigos da Gándara no porto da Guardapor 1970: Cesáreo
de Catalina, Luís de Bernardina, Ángel de Estrella, Luís da Brasileira e Rogelio do Rosal
  
Ángel Gándara González contrae matrimonio con Francelina Barbosa Pereira de Paredes de Coura (Portugal) no ano 1972, do que terían dous fillos: María Dolores e Rafael.
       O traballo era duro, nos primeiros tempos  o Bertolini non aguantaba tales sobre esforzos e se avariaba  con frecuencia nas leiras, polo que para recuperar o tempo, labraba  de noite tendo que ir unha persoa po lo surcos cunha luz de butano a alumear.

Rúa Xunqueiriñas 1967, Ángel con seu primeiro tractor O BERTOLINI. Victoriano e Nixo

Despois tuvo un PASCUALI, dous  B J R , dous MASEY FERGUSON  e tres  JOHN  DEERE, aparte de fresadora, empacadora ,remolques etc.  . Todos estes tractores , debido á dureza do traballo tamén se avariaban ou se enterraban cando a leira estaba mollada; nestas o Ánxel,  “encabreábase”, pataleaba e reprimía os impulsos pola contrariedade sufrida. Era moi habilidoso e sempre arranxaba e facíalle o mantemento  á súa maquinaria, tanto a reparaba mecanicamente, como  reformas e melloras. Era un perfecto coñecedor do seu traballo, xa que os paisanos deixaban ao seu cargo a preparación das terras, sabía no tempo que había que preparalas, ben fosen do cedo, do tarde, da semente… e non precisaba de ninguén na leira, xa que coa súa habilidade remataba el só, aliviando aos propietarios, de aqueles traballosos cabudullos e de abrir o rego. Con toda seguridade,  fose a persoa   que  máis coñecese tódalas propiedades, lindeiros,  accesos e propietarios das fincas de esta zona. Era moi servicial e  nunca lle corría présa por cobrar e cando se facían  contas, parecía que ata lle daba apuro cobrar o seu merecido traballo.
 

Ángel levando con seu tractor John Deere a carroza “Os Ferreiros” . da A. VV.
O Percamino de A Gándara, no entroido do Rosal do ano 2000
 

Ángel Gándara González na procesión das Mercedes de 1974 con súa muller  Francelina Barbosa Pereira e filla María Dolores
       Tiña expresións orixinais, como a de: Acabouse a leira,! A merendar!  Ou a de ¡Eii tio ¡Entre as súas aficcións estaban a de ir a botar a partida ás noites para a fragua,  charlar, e tamén  a de viaxar e coñecer novos lugares.
  

Ángel con un  grupo de veciños da Gándara na fragua de Generoso O Viejo, cando as noitiñas ían a compartir un momento de faladoiro e grato ambiente

Cando o día 12 de Outubro do 2001, ían de viaxe ao Santuario de  Fátima a Portugal, no lugar de Tomiño sofren un terrible accidente, no cal perde a vida Ángel e o matrimonio que o acompañaba: Antonio Rodríguez e Consuelo Pereira, a súa muller Francelina Barbosa Pereira (Lina) sufriría gravísimas feridas a consecuencia das que pouco anos despois tamén falecería. Foi unha fatalidade absurda e inconcibible, xa que Ángel era un experimentado e prudente condutor; ata esa, nunca tivera ningún accidente, ademais que a esas horas dun domingo ás sete da mañá o tráfico era nulo, posiblemente en moitos kms o único coche que viña en sentido contrario invade imprudentemente o carril polo que circulaba Angel e demais pasaxeiros  impactando contra o coche dos nosos infortunados veciños.
 

Ángel na procesión de Salcidos en 31 de marzo de 1961
  
Falece o noso Ángel desta forma traumática  e inxusta con tan só 58 anos, que aínda merecía estar con nós .Sendo unha persoa que a  súa vida e feitos foron coherentes  co seu nome e coas súas profundas conviccións relixiosas.
  


Membro fundador  da Adoración Nocturna de Jesús Sacramentado  da sección de Salcidos, tesorero oito anos, vicepresidente outros oito e a data do deu falecemento levaba cinco de presidente, polo que asistía a centenarios e inauguracións desta movemento relixioso por toda España e Portugal; colaborador coa Comisión de Festas da Gándara, así como co seu tractor para levar as carrozas da  A.VV. O Percamino, tamén ca nosa capela da Virxe das Mercedes, de rapaz fora monaguillo, e nos últimos anos, ó non  habelo, Ángel axudaba na misa dominical e tocaba as campás para ”chamar a misa” dándolle aquel repenique a muiñeira que os  monaguillos fóramos ensinando uns a outros, e que  había  tempo se perdera. Agora están mudas. Lembro unha frase dun libro da escola  que dicía: Campanas de mi lugar, cantasteis cuando nací, llorareis cuando me muera.


Ángel tocando as campás “a vuelo” na capela da Gándara o día da procesión da Virxe das Mercedes, o 24 de setembro de 1998.
 
Estes anos no día das Mercedes as campás cantaron  para  ti, Ánxel, (o día 20, deste mes de setembro do 2018, día de novena, subín ó campanario e repeniquei para ti cara ó infinito), xa que para todos nós, aínda vives no noso recordo, e, desde ese lugar elevado onde moras, máis arriba do campanario, escoitaríalas.
Vitoriano da Ghoreña  09-2003               
  
 
 




Francisco Lomba Trigo
Delegado Local da Hermandad de Donantes de Sangre (1977-90)

     
Francisco Lomba Trigo nace en Salcidos o 21 de outubro de 1921, fillo de Ramón e  de Enriqueta.
    
Cásase o 7 de xaneiro de 1954 con Magdalena Martínez González
do Camiñeiro de A Gándara, lugar onde pasaría a vivir na Praza dos Seixiños, ata o seu finamento o 15 de outubro de 1990. Deste matrimonio terían as súas tres fillas: Mercedes Merchi, Argentina Tini e Magdalena Lena.
 
O motivo deste escrito no libro programa da Festa das Mercedes de 2016 en memoria deste destacado veciño da Gándara, é de  recordo e homenaxe polas súa virtudes de persoa solidaria e desprendida na axuda a os demais, nun terreo tan vital como o da saúde.
 

Foto do casamento de Francisco Lomba na Lomba Trigo e Magdalena Martínez González
celebrada na Iglesia Parroquial de San Lorenzo de Salcidos o 7 de xaneiro de 1954

Comezaría Lomba a traballar na fábrica das Cachadas no ano 1937 ata a súa xubilación en 1986 estando 48 anos nesta empresa situada na Gándara.
 
Un dos méritos deste veciño fora a súa dedicación de  practicante. Actividade que consistía maiormente en pinchar inxeccións aos veciños, tanto a domicilio, se non se podían desprazar, como na súa casa dos Seixiños. Eran tempos que non existían os Centros de Saúde e apenas practicantes titulados, polo que en cada pobo había un manitas.

Recordamos con gran afecto a estes serviciais veciños:
Gándara, Serafín O Sordo en Pías,
Orosia no Castro,
Uris na Guarda…
 

A principios dos anos setenta. Francisco Lomba, súa dona Magdalena Martínez nunha boda con súas fillas Merchi, Tini e Lena
 
Lomba compaxinaba este labor no tempo libre que lle quedaba do seu traballo nas Cachadas, tanto que no tempo da comida (1 hora) comía rápido, súas fillas tíñanlle as xiringas e agullas fervidas (esterilizadas) e na súa bicicleta de camiño ao traballo, xa pinchaba a domicilio a varias persoas imposibilitadas. Súa casa era como un consultorio, a onde recorrían os veciños na prestación deste vital servizo. Era chamado nas emerxencias veciñais de enfermidades ou accidentes, xa que nestes casos, alguén se tiña que desprazar a Guarda a avisar a D. Ramón ou a D. Rafael para que acudisen en axuda do enfermo, ou si se podía levalo nun coche dun veciño a súas consultas ou vivendas dos médicos, para desde alí, según o caso marchar no mesmo turismo a toda velocidade sacando un pañuelo pola ventanilla para un Hospital de Vigo, xa que daquela non había ambulancias.
 

Instrumental utilizado por Lomba, durante o tempo adicado a pinchar inxeccións pola veciñanza. Arriba equipo utilizado para as persoas e o de abaixo para veterinaria.
 
Na fábrica das Cachadas onde traballaba, era enviado a acompañar aos accidentados ou enfermos ata os Hospitais de Vigo ou Pontevedra.   Como anécdota que el contaba,  que hasta na noite da súa voda, aconteceu unha emerxencia e tivo que saír a prestar servizo a un veciño necesitado. Dicir, a favor da calidade humana de Lomba, que  toda esta humanitaria dedicación era desinteresada e non cobraba nada.
  

Francisco Lomba levando da man a  súa filla Merchi na procesión das Mercedes de 1960. A dereita a súa vivenda. Detrás de Lomba, Alfonso Silva outro prestixioso practicante veciño da Gándara.
 
As súas inquedanzas no tema sanitario e, ante a precariedade existente na comarca do Baixomiño, lévano a ser un dos máis activos defensores da reivindicación na consecución de melloras sanitarias para a zona ante as autoridades políticas e sanitarias. Aproveitando o peso e prestixio que tiña por representar a Delegación de Donantes de Sangre de A Guarda e O Rosal, recoñecida como unha das mellores do Estado, reclama un Centro de Saúde, conseguindo que en 1982 se habilite aínda  de maneira moi precaria, o primeiro Centro de Urxencias, no primeiro piso da Casa do Pescador, que había que subir aos pacientes nunha cadeiraa polas escaleiras do Muro, con un vello aparato de raios X doado, turnándose tres médicos enviados polo INSALUD, sendo o director D. Joaquín Lemos Zunzunegui. Despois ca construción da Casa do Mar, unifican nese edificio todos os servizos médicos. E a principios dos anos noventa, xa o SERGAS pon en funcionamento o actual Centro de Saúde.
 
Francisco Lomba Trigo, pasa a formar parte como voluntario na Hermandad de Donantes de Sangre de Vigo -de ámbito provincial- no ano 1977, ata seu falecemento en 15-10-1990. Sendo nomeado Delegado da Guarda e O Rosal a petición do Presidente D. Ricardo Torres Quiroga. Destacar tamén a figura de Ramón Otero Otero (Ramón  da Fenosa) de Salcidos, falecendo  en accidente laboral o 20 de xaneiro de 2000. Ramón sería un dos mais activos colaboradores de Lomba. Durante estes trece anos a Delegación que  Lomba coordinaba foi distinguida en múltiples ocasións, tanto polos poderes políticos, sanitarios, medios de comunicación, veciños da bisbarra… como de seguido veremos.
                 

Francisco Lomba Trigo dirixíndose a Asamblea de Donantes de Sangre, no centro o Presidente provincial Don Antonio Álvarez Ferreiro.
 
A “Hermandad de Donante de Sangre de Vigo”, fundouse  en novembro de 1972. Nacía con os principios e finalidade do  articulo 2° dos seus estatutos:
* El decidido interés de sus promotores de fomentar los hábitos de solidaridad social y contribuir a estimular la hemodonación altruista.
*Su propósito es agrupar a todas aquellas personas que, sintiendo el espíritu de fraternidad humano y solidaridad social, estén dispuestos a donar periódicamente un poco de su sangre en beneficio de los dernásSon fines y objetivos fundamentales de esta Hermandad: Cubrir total y plenamente con donaciones las necesidades de sangre de los Hospitales y Clínicas de la Seguridad Social y de los enfermos de la Seguridad Social asistidos en plazas concertadas en otros Hospitales o Sanatorios.
*Facilitar sangre progresivamente a todos los Hospitales, Sanatorios y Clínicas que Ia precisen y deseen esta colaboración, siempre que garanticen la absoluta gratuidad de la sangre ofrecida.
*Fomentar el espíritu de solidaridad y de hermandad entre los diferentes estamentos de la sociedad, sin discriminación alguna, procurando especialmente crear lazos de comprensión, de interés y de autentica cooperación entre los beneficiados de la asistencia sanitaria y los grandes centros hospitalarios de la Seguridad Social.
Su domicilio inicial, se establece en la Residencia Sanitaria “Almirante Vierna” de Vigo.
El ámbito territorial de acción prevista para sus actividades comprende en modo especial a Vigo (Pontevedra y su provincia).
          
Sendo seu primeiro presidente D. Ricardo Torres Quiroga, dende 1972 ata 1978,  e a partires desta data  D. Antonio Álvarez Ferreiro
En Decembro de 2005, a Hermandad foi trasladada ao Hospital Nicolás Peña con domicilio en Av. Camelias, 109 Vigo.
 

Campaña de captación de doantes de sangue na Guarda. Francisco Lomba acompañado dun equipo de voluntarios,
ao seu lado o eficaz colaborador Ramón Otero de Salcidos Ramón da Fenosa.
  
O autobús habilitado como Unidade Mobil para as extraccións de sangre viña trimestralmente  A Guarda, situándose no Centro Sanitario (hoxe Centro Cultural), sendo anunciada a súa estancia por cartelería, medios radiofónicos, prensa e avisos persoais. Realizándose unha media de 45 extraccións por estancia da Unidade Móvil, presentándose unhos oitenta voluntarios donantes, que por diversas causas, ese día non podían doar todos. Sendo a media de doazóns do 8 por mil habitantes en xeral, no caso da Guarda se superaba o 34 por mil.  En casos de extrema emerxencia, que se agotaban as existencias de sangre no Hospital, a Hermandad recorría A Guarda en demanda  de donacións extraordinarias. Tal aconteceu en 20 de diciembre de 1989, que debido a moitos accidentes e o gran consumo en hemodiálises, desprázase a Unidade a Guarda, pondo Lomba o seu equipo en marcha para anunciar esa desesperada situación. A resposta foi altamente positiva, dándose nesas datas un fortísimo temporal e estando a comarca sumida na consternación polo naufraxio do Velasco II con 11 tripulantes desaparecidos.
 

Datos das extraccións de sangre na zona de Vigo e Baixo Miño, según  Memoria de 1983,
publicada  na revista da Hermandad de Donantes de Sangre de la Seguridad Social de Vigo. Onde se aprecia  
A Guarda destacada en primeiro lugar, con moita diferenza sobre os restantes lugares.
 
Colaboraba Lomba con a expansión na causa de donación de órganos, da que era doante.   En 1986 Francisco Lomba e Ramón Otero, presionan a Hermandad con a súa dimisión se os donantes non se lles proporciona sangre cando o necesiten ao seren tratados en hospitais fora do Xeral de Vigo. Cando algún enfermo da localidade precisaba transfusións de determinado tipo de sangue  en hospital, e non dispuña dos suficientes familiares doantes , recorrían a Lomba para  que llos proporcionara da Delegación local ou da Hermandad.
Tamén esta Delegación era unha das que mais persoas anotaba as distintas excursións que organizaba a Hermandad, varias a Portugal, Rias Baixas, e destacando a peregrinación do Ano Santo, o 28-11-1982 a gañar o Xubileo…
Ao ser considerada a Delegación de A Guarda, liderada por Lomba, como a de máis alta donación da provincia e tal vez de España, situándose a niveis das  medias máis altas europeas, é merecedora, xunto con Lomba e seu equipo de varios recoñecementos públicos por diversos estamentos,  dos medios de comunicación e da cidadanía en xeral.
 

27 setembro de 1981 Personalidades e numeroso público asistente na Alameda, o día da inauguración do monólito con placa adicado a Guarda. Falando o presidente da Hermandad D. Antonio Álvarez Ferreiro, prestando atención Francisco Lomba, Delegado Local, Raúl Puebla alcade guardés, Ramón Otero (electricista de Fenosa), leal e eficaz colaborador de Lomba.
O domingo 27 de setembro de 1981 é inaugurado un monólito con placa na alameda guardesa, promovido  pola Hermandad de Donantes de Sangre de Vigo, coa seguinte gravación: EN RECONOCIMIENTO Y GENEROSIDAD DEL PUEBLO DE LA GUARDIA,  coa asistencia do director provincial do INSALUD, director da Residencia Almirante Vierna de Vigo, presidente e vice da Hermandad de Donantes, delegado local Francisco Lomba e seus colaboradores,donantes locais e provinciais , alcaldes da Guarda e do Rosal diversas representacións sanitarias e veciños a zona.


20 outubro de 1985 o delegado da Hermandad de Donantes de Sangre, Francisco Lomba, diríxese ás
autoridades e público asistente durante o descubrimento  da placa co cambio do nome da calle Puerto
Rico polo de AVENIDA DONANTES DE SANGRE
 
O domingo 20 de outubro de 1985  descóbrese unha placa na estrada de saída da Guarda cara a Baiona, co nome AVENIDA DE DONANTES DE SANGRE  coa asistencia de D. Antonio Álvarez Ferreiro presidente da Hermandad de Donantes de Vigo, seu secretario D.  Salvador Guimaré eo tesoreiro D. Jesús Fernández, Director do Insalud,  alcalde guardés D. Raúl González Puebla, o do Rosal, D. José  Luís Rodríguez  Martínez, o Delegado Local Francisco Lomba con seus colaboradores e voluntarios doantes, outras personalidades e veciños da zona. Actuando neste acto o grupo de gaitas Os Pelouros do  Recreo A. G.
A Xunta General Extraordinaria daFederación  Gallega  de Hermandades celebra na Guarda a aprobación  dos seus Estatutos, aproveitando este acto para impoñerlle a insignia  de ouro a Francisco  Lomba , máximo galardón que otorga a Hermandad de Donantes de Sangre e, outras distincións aos destacados colaboradores  como a  Eloy e Ramón Otero.
 

Colocación a Francisco Lomba da insignia de ouro,  máximo galardón otorgado pola Hermandad de Donantes,
da man do presidente provincial D. Antonio Álvarez Ferreiro.
 
Tamén recibiría Lomba outro homenaxe por parte dos “doantes altruistas de sangre” da localidade, no que lle sería entregada unha bandexa grabada.
 

En Corpus de 1983, os membros da Delegación Local de Donantes de Sangre, realizan unha vistosa alfombra de flores,
na  Plaza do Reló. Ao fondo podemos ver  a seu presidente Francisco Lomba.
 
O domingo 5 de abril de 1992, as 12 da mañán é inugurada fronte da súa casa na Praza dos Seixiños da Gándara unha placa con o nome de  AVENIDA FRANCISCO LOMBA, e outra en Pintán, adicándolle a título póstumo a  travesía que vai dende Os Seixiños a Pintán. Asistirían entre outras personalidades o presidente da Hermandad  D. Antonio Álvarez Ferreiro, Manuel Martíns presidente da Hermandad portuguesa  Mamarrosa, alcaldesa de A Guarda Purificación Alvarez Puri,  que nas súas intervencións resaltarían os valores humanos e agradecendo o gran servizo solidario de Lomba aportado durante os trece anos que estivo ao frente da Delegación local de Donantes de Sangre de A Guarda e O Rosal.
 

5 de Abril de 1992. A Gándara. A Alcaldesa Purificación Álvarez descubrindo a placa que da o nome de
Francisco Lomba a avenida que vai dos Seixiños a Pintán.
 
Tamén presentes neste acto, os delegados locales Ramón Otero e Celso González, doantes do Baixo Miño e Vigo e veciños da Gándara. Súa filla maior Mercedes Merchi manifesta o agradecemento ás entidades organizadoras presentes, a todos asistentes e a Asociación Veciñal O Percamino por propoñer que fose adicado a seu pai este importante víal, e non como estaba acordado nun principio,  o camiño sin saída que vai a capela.
11 de setembro de 2010, inauguración dunha placa na nova alameda guardesa, en homenaxe ao pobo de A Guarda pola súa xenorosidade en doazón de sangue, xentileza da FEDERACIÓN GALEGA DE IRMANDADES DE DOADORES DE SANGUE. Acto no que foi distinguida a viuda de Francisco Lomba ca imposición da insignia de ouro.


Inauguración da placa adicada os donantes guardeses, na nova alameda guardesa. En 11-09-2010.
Falando o Presidente da Hermandad Don Antonio Álvarez Ferreiro.
 

11 de setembro de 2010.  Magadalena Martínez, viuda de Francisco Lomba con súas fillas, recibindo un
afectuoso homenaxe, ea a imposición da insignia de ouro por parte do presidente da Hermandad
Don  Antonio Álvarez, que está a seu carón.
 

A Insignia de ouro da foto, pertencente a Magdalena, representa o contorno do
Estado Español colmado cunha enorme gota de sangre.
 
Que esta testemuña, sirva de homenaxe e honra ao veciño da Gándara Francisco Lomba Trigo, así como a seus mais directos colaboradores, súas familias e doantes en xeral, pola gran labor humanitaria e altruísta desenrolada en beneficio daquelas persoas necesitadas dun ben tan valioso como é o da sangre. GRACIAS A TODOS
 
Fotos aportadas pola familia de Lomba.
Victoriano Rodríguez                                                       
A Gándara Xuño de 2016
  
 
   


 
Nicolás o escribiente
por Victoriano Rodríguez


Nicolás Rodríguez Rodríguez nos seus anos mozos

        Nicolás Rodríguez Rodríguez, tamén coñecido por Nicolás do Ferreiro ou Nicolás do Bixo, nacera o 7 de Xuño 1892 na freguesía de San Pedro da Torre en Portugal. Motivado por uns enfrontamentos que tivera o seu pai Manuel co abade desa freguesía, decide toda a familia desprazarse para este lado do río. Vén a vivir para a Gándara, onde fora a casa de Xoán de Pulís, nas Patas, e montando unha fragua, na que traballaba o Tío Manuel, máis os fillos. Nicolás, sendo rapaz, tamén axudaba nas tarefas da fragua, indo a levar os arranxos que realizaban na súa bicicleta. Esta fragua era lugar de reunión e pasatempo onde se facían bailes organizados pola peña La Unión, chamada El Yunque. Outro grupo da Gándara facía os seus bailes na molinera de Gabriel Reyes, chamados Os Carozos, habendo gran rivalidade entre eles, dando lugar a divulgación dunhas polémicas coplas de Carnaval no ano 1933. Sendo mozo, Nicolás coñecería á moza Dolores Sobrino Álvarez de Buxán, que traballaba nas Cachadas, coa que se casaría aos 20 anos de idade, o 30 de Marzo de 1912 na parroquia de Salcidos, tendo este matrimonio seis fillos: Marina, Generosa, Lidia, Ricardo, Nicolás e Alejandro.


Nicolás cuns amigos no Brasil por 1920
 
Marina, a maior, viviu no Castro, marchando no ano 1959 para San Sebastián, onde falecería no ano 1959. Generosa, marchouse para Cádiz, volvendo máis tarde para Vigo onde falecería en 1988.
 
Lidia coñecida entre nós como “a cantora da Igrexa parroquial”, viviu na súa casa na Barreira na zona de O Castro, quedando viúva xoven con 27 anos; no ano 1970 iría a vivir para Vigo, falecendo no ano1996.
Ricardo estudiou para cura, sendo párroco de Crecente e de Tomiño; tras a súa xubilación, reside na Casa Sacerdotal de Vigo, onde falecería en 2011.


Don Ricardo, fillo de Nicolás e Dolores. Párroco de Crecente e Tomiño
 
Nicolás estudiaría nos xesuítas en Palencia, marchando para Santo Domingo e despois para Haití, onde traballaría na Cancillería daquel país; na actualidade non se sabe da súa situación. Alejandro, “O Alejandriño” como sempre o recordaría súa nai, morreu sendo un muciño (un anxeliño).

No ano 1915, marchan Nicolás e súa muller Dolores para Minas Xerais no Estado de San Paulo, Brasil. Polo seu carácter emprendedor chegou a ter un gran almacén de ultramarinos e unha gasolineira. Íalles moi ben, pero Dolores mantiña a morriña pola súa terra, que deixaran atrás, postura que determina o seu retorno no ano 1926. Cos aforros que trouxeron construirían a súa casa no camiño da Lada, lugar onde vivirían, e onde Nicolás se dedicaría á actividade de “escribiente”, facendo escrituras de compra e venta de fincas e casas, medicións de leiras, reparticións de herdanzas, e todo tipo de documentos.
 
Foto familiar. Nicolás coa súa muller Dolores, a filla Lidia e a neta Sira

Nicolás dispuña dunha gran intelixencia natural, que xunto cos coñecementos que adquirira no Brasil de Teneduría de Libros (contabilidade) e de Dereito, servíronlle para dedicarse de “escribiente” na súa casa de Buxán durante máis de trinta anos. Sendo un personaxe moi coñecido e servicial, xa que sería raro que calquera familia dos contornos non tivera que precisar dos servicios deste popular veciño noso.                                
           

Casa onde habitara Nicolás e familia no camiño da Lada en Buxán
 
Durante a década dos anos 40 aos 60 case que a totalidade das escrituras de compra-venta, medicións das propiedades, redacción de testamentos e partixas de herdanzas desta zona foron redactadas da man deste experto veciño de Buxán. A súa capacidade e personalidade servía para  solucionarlle aos paisanos calquera problemática que tivera co seu patrimonio, tanto facía de medidor de leiras, como interviña como mediador nas clásicas desavenencias (disputas) pola extrema ou o marco (sempre movido a comenencia dalgún dos lindeiros). Tamén interviña coma mediador ou “home bo” no reparto das herdanzas: despois de ver e valorar o capital facía un reparto equitativo do mesmo; as partes, escritas en distintos papeis, metíaas no seu sombreiro dado volta, do que os herdeiros ían quitando a papeleta do reparto para cada un.


Nicolás nunha voda familiar. De branco, súa filla Josefina
 
O servicio das escrituras era completo, coma hoxe en día fai unha Xestoría. Nicolás medía as fincas, servía de conciliador, facía as escrituras, firmaba como testemuña (testigo), (o resto das testemuñas íanse a buscar no momento, á tenda de Ascensión do Galo ou á de Enrique o Coxo; calquera paisano que estivese tomando a chiquita, servía). Despois, el mesmo, unha vez por semana, na súa bicicleta ORBEA levaba tódolos documentos a rexistrar a Tui, onde tiña moi boas relacións; era gran amigo dos famosos avogados Aparicio e Cela. Máis tarde xa ía a estas xestións no coche de línea (liña) de Saracho.
  


Parte dunha escritura das miles que escribiu Nicolás, no remate a súa elegante firma e a de Enrique da Tenda
como testemuñas, e como titular a nai do autor deste escrito, Saladina da Gándara.

Ademais tamén fora o administrador das propiedades de D. Eloy Domínguez. Ao lado da súa mesa principal tiña outra pequena onde levaba a administración dos bens de D. Eloy.
 
As afeccións de Nicolás eran: a lectura, (dispuña dunha gran biblioteca), participar das tertulias que se facían no seu despacho, gran interese en estar informado, polo que foi un dos primeiros do lugar en ter radio para escoitar o parte, ir ao cine coa súa muller Dolores (tiñan dúas butacas reservadas), coidar das súas viñas e elaborar o seu propio viño. Era un gran amante dos animais, polo que tamén tiña un gran palomar.
 
Era Nicolás unha persoa ordenada e metódica en todos os aspectos; destacaba pola súa elegancia e pulcritude no vestir, e recordámolo sempre co seu traxe azul mariño con chaleco, garabata, e co seu impecable sombreiro (chapeau) de inverno complementaba co seu abrigo, paraugas e bufanda. E, como non podía faltar, tamén levaba un clásico reloxo de peto con cadea de prata; con este atuendo, co seu extraordinario mostacho, e co seu cabaleiroso porte, distinguíase, como dirían na súa orixinaria terra: un frinxido cabaleiro.
 

Nicolás portando o estandarte da Virxe Inmaculada, nunha procesión en Salcidos.
 
Era un gran créente-practicante católico, podémolo ver en fotos da procesión de Salcidos portando o estandarte da Virxe. Falece Nicolás o día 11 de decembro de 1968, aos 76 anos na súa casa de Buxán, da mesma forma que vivira: con toda entereza, levaba tempo enfermo, é incluso ese mesmo dia se afeita, repasa o seu bigote, como preparándose para o que ía acontecer.


Postal  enviada por Nicolás á súa neta Sira en 1961, onde se aprecia a sensibilidade e tenrura dunha persoa
que realizaba un serio traballo

       Que este escrito, sirva de recordo e homenaxe a Nicolás “o Escribiente”, que tanto e tanto escribiu, a pluma e tinteiro, cunha belísima caligrafía e exquisita literatura. Hoxe en día en tódalas casas do contorno temos un anaco da súa enorme obra, do seu puño e letra.
Vitoriano de Saladina
Xaneiro de 2006
 
   
  

 
 

Reverendo Don Jesús Gregorio Pérez Pérez
por  Victoriano Rodríguez
 
 
Nace don Jesús Gregorio  Pérez Pérez (en adiante don Jesús) o 12 de marzo de 1913, sendo seus pais Felipe Pérez Martínez e Regina Pérez Álvarez de Salcidos. Seus pais foran emigrantes en Brasil, aínda que Jesús nacería en Salcidos. Queda huerfano de pai con seis anos. Súa nai Regina con súa tenda de ultramarinos no Coruto Vello obtén os medios para costear os estudos de Jesús para cura, no Seminario de Tui.
 
Tras ser ordenado sacerdote, canta misa o 23 de agosto de 1941. Seu primeiro destino pastoral sería para a parroquia de Santiago de Morgadáns e anexo de San José de Prado en  Gondomar, despois exercería nas parroquias de San Salvador de Prado en Covelo e Amoedo en Pazos de Borbén. En 1952 é destinado como coadxutor na parroquia de San Lorenzo de Salcidos e capellán do Santuario da Nosa Señora das Mercedes de A Gándara, nesta última ata seu falecemento en 1978.  No ano de 1960 foi o Prior da ermita Santa Trega.
 
Durante os anos que foi capellán das Mercedes, ocupóuse do mantemento do conxunto: Paso del Pergamino, Quinta las Mercedes, Casa Grande/ abadía e capilla. Don Jesús, cuidaba da capilla e abadía, retellando os tellados e pequenos arranxos, cultivaba, xunto co seu irmán Manuel as fincas e viñas e administraba os arrendos das leiras de cultivo e os alquileres das vivendas do anexas da Casa Grande.
 
Polos anos sesenta, don Jesús emprendeu o proxecto de convertir a capela das Mercedes en parroquia con cementerio e demais elementos formada polos pobos de A Gándara, Pintán, Proba, Pacenteo, Cunchada, Carrascal e outros do entorno. Incluso saíra unha comisión de veciños a recoller firmas. Pero como estaba previsto, acabou en fracaso, pola indiferenciada veciñal e oposición das autoridades eclesiásticas a tal fin.
 

Regina Pérez Alvarez na rúa do Principe de Vigo, detrás seu fillo don Jesús, e da súa man a neta Regina Pérez
 

Don Jesús Pérez, na procesión de Santa Trega, nos tempos que fora Prior da ermita, en 1960.
 
Coñecin de primeira man bastantes aspectos do funcionamento da capela e Casa Grande, xa que fun monaguillo de don Jesús durante sete anos, –antes fora meu irmán Manolo e despois Paulino– daquela o cerimonial de axudante a misa, era bastante complexo,  ademais de todo un ritual de asistencia puntual con cada parte litúrxica había que contestar en latín. Axudar a vestir o cura, levar a auga da fonte de Regudíns para os rituales da misa, –recordo que mais dunha vez o olvidarme enchía no rego da Cangrostiña– Outra faceta era saber tocar as campás a dúas mans a un ritmo de muiñeira, uns monaguillos iamos aprendendo a outros; hoxe en día se perdeu ese precioso repenique das campás para chamar a misa.
 

Don Jesús Pérez con compañeiros do seminario por 1938

Don Jesús Pérez con compañeiros do seminario por 1938.
 

D. Jesús con compañeiros da súa promoción. Arriba pola esquerda don José María Pazó, Manuel Velasco Baz, Moisés Vilas Hermida, Ignacio López Rodríguez, Benito Coimbra Martínez, Eduardo Eguía Budiño, Enrique Pequeño Alonso, Francisco González Gago, (?). Fila do medio pola esquerda: Juan Bravo Carrera, Eduardo Silva Campos, Fernando Muñoz Arosa, Evaristo (…), José Rial Alonso, Francisco Villa Martínez. Fila de abaixo pola esquerda: Ángel Vilar Fernández, Jesús Rodríguez Otero, (?), José Antonio Castro Valcárcel, Jesús Espinosa Rodríguez e Jesús Pérez Pérez.
 

Inauguración das escolas da Portela en 19… Don Jesús Pérez, Gobernador Civil, Alcalde don Ermelindo Portela, personalidades e veciños
 

28 de agosto de 1966. Encontro de compañeiros con motivo do 25 aniversario de haber cantado misa: don Jesús Pérez Pérez, don Serafín Alonso, don Francisco Villa, Obispo de Tui fray José López Ortiz , don José María Pérez, don Higinio Martínez e don Enrique Troncoso.
 
Catedral de Tui, 28 de agosto de 1966. Celebración eucarística conxunta con motivo do 25 aniversario de haber cantado misa: don Jose Mª Pérez Alonso, párroco en varias freguesías do Val Miñor, don Jesús Mª Pérez Pérez capelán de A Gándara, don  Enrique Troncoso párroco de Ponteareas, don Francisco Villa, párroco de Salcidos, don Higinio Martínez, párroco de San Miguel de Tabagón.
 
Don Jesús, bautizando a Paula Tecla Portela Ferreira (naceu o 23 de setembro, día de Santa Tecla), nos brazos de súa nai M.ª Cecilia Ferreira, na Iglesia parroquial de Salcidos en 1977.
 
Don Jesús administrando a Primeira Comunión a Mabel e Concha, acompañadas de súas nais Flora e Regina –súas sobriñas–, axudado polo monaguillo Rafael Gil, na iglesia parroquial de Salcidos o 29 de agosto de 1976.
 
Falece don Jesús aos 65 anos en accidente de tráfico conducindo seu coche, un «oitocentoscincuenta», despois de tanto tempo e moitos exámenes para obter o permiso de conducir.
Don Jesús Pérez, era popularmente coñecido por «don Jesusiño», debido a súa pequena estatura
Ao falecer don Jesús Pérez Pérez (DEP) o 18 de marzo de 1978, despois de 26 anos o cargo da capilla da Virxe das Mercedes e seu entorno, asume este cargo o párroco de Salcidos don Pascual Bermúdez Fernández ata fai meses en que se retira da vida eclesiástica por enfermidade.
Coincidindo  este    ano     con     o centenario da fundación da capilla e entorno, que este escrito sirva de homenaxe e recordo do entrañable «don Jesusiño» –Reverendo don Jesús Pérez Pérez– no seu 40 cabodano, quen durante tantos anos foi o encargado de oficiar os actos relixiosos na capilla da Virxe das Mercedes de A Gándara, e de administrar o patrimonio legado por o veciño da Gándara don  Severino González Otero.
 
Nota:
Agradecer á sobriña de don Jesús, Regina e a súa sobriña/neta Concha que aportaron fotos e testimonios para este escrito.
Este escrito está redactado no localismo da nosa zona, que é a onde vai dirixido, omitindo certas formas e palabras do galego normativo, que dificultarían a súa lectura.
A Gándara, xullo de 2018
Victoriano Rodríguez
 
  
 




Cándido Alfonso Martínez- (Cándido o Touro)
Por Victoriano Rodríguez
 
 
Cándido Alfonso Martínez, popularmente coñecido como Cándido O Touro, nace na Longra en Salcidos, o día 27 de outubro de 1927, sendo fillo de Gonzalo Alfonso da Costa,  natural de Ponte de Lima e de Ignacia Martínez Vicente de Salcidos, tendo este matrimonio tamén dous fillos máis Severino e Matilde.
 

Cándido Alfonso Martínez  Cándido O Touro , na alameda da Guarda en 1995. ( Foto Vitoriano)     
 
O alcume de O Touro vénlle dado de familia, súa nai tamén era popularmente coñecida como Ignacia da Toura e actualmente siguen con este apelativo todos descendentes. Normalmente o alcume Dos do Touro, vén dado naquelas familias que na casa tiñan boi de posto. Parece que no caso de   Cándido este sobrenome lles vén dado da súas enérxicas personalidades, e de  cando Alfonso Dacosta  pai de Cándido, dixera na telleira a unha difícil tarefa: “non vos preocupedes, que eu son como un touro”.


Ignacia do Touro por 1930 con seus fillos. No colo Matilde, de pé Severino e sentado Cándido. Foto enviada dende Francia por Cristina, filla de Cándido.
 
A vida de Cándido ata a súa marcha á emigración a Francia, foi a habitual desta zona, traballando de xornaleiro e en  empregos varios: foi a telleira varios anos con Alfredo de Salcidos para La Cabrera (Madrid), a Salamanca con Borrajo, en Xinzo da Limia, tamén na de Amancio-O Campiña nas Cachadas; entre outras empresas, en Serrerías del Miño, con Os Marianas (Tío Pepe Riego e Arístedes  Moreira) e de xornaleiro nas máis variadas labores: cavar leiras, arrancar esterco, ir a buscar leña, gateño… ao monte e matos…Cándido era moi solicitado para todo tipo de actividades pola súa enorme capacidade  traballadora.
 

Cándido, nos seus tempos de mozo
 
Aínda que me comentaron moitas situacións da súa resolta implicación no traballo, recordo unha anécdota de cando traballamos xuntos na construción do colexio dos PP Somascos en 1967, na que subiamos os pasos das escaleiras ao lombo entre dous, eu e outro  subiamos un e reventados, Cándido  subíaos el só, e no tempo en que nós subiamos un , el subía dous. Tamén era solicitado para axudar aos forenses nas autopsias que se realizaban na Sangriña.
 

Foto do día do casamento de Cándido e  Jesusa, no Rosal o 12 de decembro de 1957. Foto enviada por Cristina.
Cándido viviu na Longra ata o seu casamento, despois irían  para unha casa que compraran en Baliños (Salcidos) á Tía Bárbara dos Macaretos de Buxán.


Cándido asistindo aos actos da Adoración Nocturna na Praza de Salcidos(foto Elena Cividanes)

Cásase Cándido aos 30 anos de idade, o12 de Decembro de 1947 na iglesia parroquial do Rosal coa veciña deste lugar, Jesusa Enriquez González. Deste matrimonio nacería a súa única filla María Cristina, o 24 de Xulio de 1960.


Agosto de 1978. Comitiva cara a inauguración da 1ª Feira Comercial, Industrial y Agrícola del Bajo Miño no Centro Sanitario, (hoxe Centro Cultural): Cándido A. Martínez, o presidente da Comisión de Festas do Monte Francisco Ferreira, o párroco D, Francisco Villa, un oficial da Garda Civil e Francisco Sobrino, detrás o Garda Civil Cayetano Miniño

En 1969  marcha a traballar á emigración a Francia, ao ano seguinte tamén iría a súa muller Jesusa coa filla Cristina que tiña  10 anos. Traballarían nunha fábrica de botas e zapatos, e Cándido ademais faría puriempleo noutras actividades. Vén para España Cándido en 1976 ,quedando en Francia a súa muller e filla


Permiso de Traballo de Cándido en Francia. Copia enviada por súa filla Cristina

En xaneiro de 1977, comeza Cándido a traballar no concello da Guarda no equipo de Servicios Varios ata a súa xubilación  en 1987 . Aínda que no concurso-oposición lle fora asignada a praza  de limpeza de mercado, pola súa disposición exerceu dos mais variados oficios: Limpeza do matadoiro, da praza de abastos, limpeza das rúas, en arranxos de todo tipo, e, en calquera tarefa encomendada.

Fora unha novidade local cando lle tocara un millón de pesetas na lotaría.


Victoriano e Cándido nas Festas do Monte de 1993 (foto Vitoriano)

A faceta máis chamativa de Cándido era a súa vestimenta de uniforme con gorra de prato, na que lucía varias medallas e distintivos  con orgulloso porte nos desfiles das Festas do Monte e noutros actos públicos. O dito popular é que lle concederon as medallas por “matar un mouro” A curiosidade en xeral é: ¿ Como, e por qué lle concederon tales condecoracións?. Según tódolas testemúñas populares e de familia próxima, xunto con o que el me contara polos anos oitenta, todos van ao norte de África, (recentemente visitei a Cándido no Asilo de Tui , e sobre o tema apenas recordaba, variando bastante o suceso, me dixo que fora no Regimiento de Infantería Nº 54 de Ceuta. Tratarei de formar  unha situación do feito a base de cruce de indicios do tema, ao non conseguir unha testimoña consistente:

Cando tivo que cumprir o Servicio Militar (obrigatorio) tocoulle para un acuartelamento dunha colonia-protectorado que España tiña no norte de África. Eran anos convulsivos cos lugareños desas zonas xeográficas, que deron lugar a unha tensión constante ea diversos sucesos bélicos. Parece, que no perímetro do acuartelamento onde existían varios postos de centinela, de noite, acercábase  sixilosamente reptando un mouro, o cal ía a roubar comida e xa había eliminado a algún anterior centilela; cando lle tocou ao de Salcidos facer guardia nese lugar, colgou o capote nunha vara e el apostouse detrás dunha duna co mosquetón preparado, cando se acercou o moro, non con boas intencións, Cándido,  despois do “alto, quien vá,” de rigor, dispáralle, acabando así co perigo que supuña para os militares españois. Por este feito Cándido sería condecorado e ademais concedéronlle  unha simbólica paga, xa que con esta acción salvaría futuras vidas de compañeiros do acuartelamento. Dicía  Cándido: “Eu sun  neto de Alfoso XIII”.


Desfile do monte en 1994. (Foto Vitoriano)                   Desfile do Monte en 1993. (foto Vitoriano)
  
Tamén era destacada a súa presenza nas romaría- trouladas de Santa Trega, coa mochila-sulfatadora as costas, previndo  conatos de incendio. Recordo a súa chamativa bicicleta con banderíns e tres dinamos que alimentaban a un potente foco Miller.


No medio, casa en Baliños comprada polo matrimonio de Cándido e Jesusa a Tía Cándida dos Macaretos de Buxán para vivenda familiar. Na actualidade está desabitada.
 
Cándido xubílase de traballador do concello en 1987 e sigue vivindo en Baliños, e ía para a Longra cando precisaba das atencións  da súa irmán Matilde da Toura. Súa dona Jesusa seguiría en Francia coa filla de ambos María  Cristina. Jesusa  viría  para España en 2015, e na actualidade,  con 94 anos está sendo atendida pola súa sobriña Milagros, no Rosal. Actualmente a filla Cristina sigue en Francia, onde formou familia, e con certa regularidade ven  visitar ó seu pai a Residencia de Tui e a súa nai ao Rosal .                           
                          

María Cristina, nunha das visitas a seu pai na Residencia de Tui
 
En 1998 Cándido sufre unha angina de pecho que o imposibilita para valerse por si mesmo, polo que a súa sobriña e afillada Margarita Riveiro, solicita a colaboración da alcadesa Purificación Álvarez Puri que   ademais en algún tempo foran veciños en Salcidos, para xestionar o seu ingreso no Asilo de Ancianos Desamparados de Tui, lugar onde  a día de hoxe reside (febreiro2017), Recentemente o estiven visitando, e aos seus 89 anos, ten bastante mermadas as súas facultades físicas e mentais.
 

Cándido (89 anos) en febreiro de 2017, na Residencia de SanTelmo de Tuy de las Hermanitas de los Ancianos Desamparados ( foto Vitoriano)
 
Que este escrito para o libro-programa das Festas de San Roque 2017,  sexa en homenaxe  para este persoaxe popular, veciño de Salcidos, Cándido Alfonso Martínez ( Cándido o Touro), que destacou entre outras facetas, de home afable e gran  traballador.


Victoriano e Cándido no monte de Santa Trega no día da troulada
 
Victoriano Rodríguez
A Ghoreña,  03-2017                                             
Nota do autor:
-Omito publicar certas situacións de faladuría popular, sobre a persoa aquí destacada, por non ser o fin deste  medio, e ser respectuosos con Cándido e familiares.
-Agradecer a todas persoas que me aportaron datos e testimoñas para este escrito.
 
   
 

 
 
 
Manolo de Furtuoso e Pablo
Por Victoriano Rodríguez
 

 
Manolo de Furtuoso e seu fillo Pablo, Festa das Mercedes, 2011 (Foto Vitoriano).
 
Manuel Álvarez González, fillo de Fructuoso e Felisa da Gándara, popularmente coñecido como Manolo de Furtuoso ou Manolo de Felisa, extraordinario veciño, o que  dende esta modesta publicación local,  facerlle unha especial mención e recoñecemento a súa entrega e dedicación có seu fillo Pablo, discapacitado psíquico e físico.
 
Resaltar e valorar moi positivamente de Manolo, esa faceta de pai implicado no vinculo afectivo- paternal,  tratando de facerlle a vida mais grata  ao seu fillo, polas súas limitacións psicofísicas.
 
Nace Pablo Álvarez no día  de San Xoán, o 24 de xuño de 1970, fillo de Manuel Álvarez (Manolo Furtuoso) e Carmen Portela, sendo o terceiro de tres irmáns varóns, Manolo, Juan e Pablo.
 
Según opinión dos médicos, a discapacidade de Pablo, produciuse no claustro materno, tal vez debida a estar demasiado tempo no mesmo, pois pasaban mais de  dez meses cando nacera. A os seis meses de nacer, seus pais se decatan de que os comportamentos corporais do rapaz son diferentes a uns dun neno normal.
 

Carmen con seu fillo Pablo aos tres anos de idade
 
De aí en diante comezaría  unha constante peregrinación con Pablo por especialistas  médicos de Vigo e Santiago,  tamén  dos cinco os quince anos o levarían  a Barcelona  a rehabilitación  dun grupo de especialistas en parálises cerebral que viñan de Filadelfia; daquela como estas terapias non estaban cubertas pola Seguridade Social, e ante o elevado coste das mesmas, faise cargo do  importe seu tío Sindo.
 

Manolo, súa  dona Carmen, seus fillos Pablo e Juan (Nin) en 19…
 
Manolo de Furtuoso con sua dona Carmen e  o fillo Pablo, en Agosto de 1983 (foto Manolo Álvarez).
 
Dende fai 25 anos asiste ao Centro de Educación EspecialSan Xerome  Emiliani de A Guarda, na área de adultos, onde participa nas tarefas de artesanía, lixado en carpintería, informática adaptada, formación sistemas alternativos de comunicación... Vai moi contento o centro, e as saídas  de ocio que organizan: a excursións, ceas, actuacións do grupo Xerok... actividades que lle permiten desenvolver mellor o nivel de comunicación e o estimulo da relación social
 

Pablo con seu pai Manolo eseu tío Sindo
 
Dende sempre me chamou a atención a bela estampa  de ver a Manolo con seu fillo Pablo na  cadeira de rodas en  eventos públicos, tratando de que  desfrute de calquera acto social dentro das súas limitacións.
 
Julia Vaquero con Pablo, que foran veciños e amigos de infancia, adicalle unhas fermosas verbas .
 
E habitual velos no bar cando Manolo bota a partida, no fútbol, na alameda, festas, comidas populares, espectáculos...Valorei aínda máis este mérito de Manolo, cando nas campañas da destilación da augardente na miña casa, traía tódalas noitiñas a Pablo ao pote a compartir o animado ambiente con os paisanos, observando con que naturalidade e compracencia atendía as suas necesidades, dándolle de beber, limpándolle a boca, póndolle o orinal…
 

Manolo botando a partida, e Pablo observando a xogada,  no bar Galicia en Xulio de 2012. (Foto Vitoriano)  
 
Pablo disfrutando da xenial actuación dos Campelos na Gandra en 2011. (foto Vitoriano)
Pablo, o dia da final do Campeonato de Europa de Seleccións, diante da sua casa, saludando aos automovilistas.(foto Vitoriano  Xunio 2012)
 
Para estes desprazamentos, Manolo con gran habilidade e compenetración de ambos, acerca a cadeira con Pablo a porta dianteira do seu ZX -e non sei como- pero sen esforzo, séntao facilmente, despois prega e garda a cadeira no maleteiro; tempo atrás, desprazábanse na moto.
 
Ten dificultade e risco desprazalo polas beirarrúas da Gandra, debido a que unhos zoquetes mandaronas facer con constantes e pronunciados badéns e inclinacións cara a estrada, onde volcan as cadeiras de rodas e os carros dos crios. Manolo cambiaría a traballar no turno de noite  nas Cachadas, para poder dedicarlle o día  a Pablo
 
Aos lugares a onde vai Manolo con Pablo, as persoas trátano con gran afecto, así o dia da festa da zorza, o primeiro prato que se sirve e para Pablo, tamén asiste a os partido do  C. F. Rivera do que é  socio...
 

Manolo con gran habilidade e xeito, senta a Pablo no seu coche para os seus desprazamentos. (foto Vitoriano)
Nos primeiros tempos, como Manolo non tiña carné de coche, desprazaba a Pablo na súa moto.
E para el, unha gran distracción, cando o poñen na súa cadeira diante da casa ao lado da estrada, e saudar aos condutores, que tamén o saúdan e lle tocan a bocina  Na casa gústalle ver na tele as películas de vaqueiros, ver mozas bailando e cantando, e escoitar música da súa cantante favorita: Xaquira.
 
Pablo padece tetraplexía espástica  por parálises cerebral, trastorno que aféctalle a súa psicomotricidade
 
Que o ter a súa capacidade intelectual e afectiva normais, ocasiónalle sufrimento e impotencia o non poder expresarse oralmente nin con xestos, debido a súa rixidez muscular de movementos.
 
Así ea todo; con seu pai Manolo, súa nai Carmen, con seu irmán Nin, e cuñada Mari, o entendemento e comunicación  e normal, compréndeno nas súas necesidades, sentimentos e no seu estado emocional.
 

Pablo recibindo terapia na piscina de Valença, axudado polo voluntario Manolo Conde de Pazos de Reis  (Tui), dentro das actividades do centro San Xerome. Os dous son grandes  amigos. Admirable a solidaria e desinteresada labor de Manolo de Tui.  Manolo: Gracias ¡¡Salú, benestar e felicidade!!
 
O facerse adulto e debido a súaa normal percepción da situación social, o verse limitado de desfrutar fisicamente de satisfaccións propias da súa idade, esa impotencia ocasiónanlle estados de tristeza e depresións. De neno  fora moi feliz, basta ver as fotos desa época. A súa familia trata de  que   comparta e desfrute  dunha vida o mais normal posible; vemos habitualmente a Manolo con él, facendo vida social na rúa; e na súa casa, unha atención especial por parte de todos, destacando a implicación e comprensión  de sua cuñada Mari, no benestar de Pablo.
 

Habitual estampa, de Manolo con seu fillo Pablo (foto Vitoriano).
 
Aínda que esta reportaxe, sexa en homenaxe  e recoñecemento a Manolo de Furtuoso, pola súa exemplar dedicación con amor e naturalidade  con seu fillo discapacitado, vaia o mesmo recoñecemento para todas aquelas outras familias que se atopen en situación similar.
 
 
Na Gándara, Xulio de 2012
Vitoriano da Saladina
 
 
 

  
 
 Vicente o Ferrador
por Victoriano Rodríguez
 

Vicente Rodríguez Cividanes, coñecido popularmente por Vicente “O Ferrador”, -recentemente falecido- o 7 de xunio deste ano.

Vicente Rodríguez Cividanes en 2008
Cando eu estaba facendo outros escritos pro libro-progama da festa das Mercedes, tomo a decisión de resaltar a vida e vivencias deste interesante personaxe, veciño noso, destacando ser unha persoa séria, emprendedora, afamado ferrador, e ser a ultima estampa que puidemos desfrutar, hasta fai poucos días, de velo  pola Guarda montado no seu cabalo aparellado , con as ferramentas de labor agrícola, e con o seu carro tirado por un burro.
Nacera  Vicente o 25 de Xulio de 1.931, fillo de Vicente Rodríguez  Bernárdez, natural de Monçao e de Lucinda Cividanes Cividanes de Salcidos, e neto por línea paterna de Juan Rodríguez e de Claudina Bernárdez de Portugal, e por linea materna de José Cividanes e  Fermina Cividanes de Salcidos
 

Foto da boda de Vicente e Domitila, no dez de Abril de 1958
 
Cásase Vicente Rodríguez Cividanes con 26 anos, con Domitila  González Carrera de 31 anos, o 10 de Abril de 1958, e deste matrimonio terían catro fillos: Javier, Isabel, Bidalia e Lucia. Viviron na casa de Marina na Redondiña, a que el, despois  reformaría; A súa muller  Domitila (Tila) traballaba na casa de costureira, e Vicente traballaba de ferrador e tratante de burros.
Dentro da súa vontade emprendedora tamén tivo algún intento noutras actividades, como que rexentou un bar en Coruxo con seu irmán Juan, no cal non lle foi ben o negocio, tamén montara un galiñeiro, o cal un ciclón o destruíu, mórrelle o cabalo e  pa mais desgracias, se dá a fatalidade que súa muller Domitila falece o 1 de xaneiro de 1972, con tan só 45 anos, quedando Vicente viudo e con catro cativos ao seu cargo, de 12,11, 10 e 6 anos, Que como popularmente se dicía: (cabían todos nun cesto), que con gran dedicación e sacrificio quitounos adiante. Conta súa filla  Bidalia, que nesa situación, a mestra doña Gloria deixábaas saír da escola a ela e a súa irmán Isabel unha hora antes para que fosen a facer o xantar pra todos …


Vicente, cun porte de cabaleiro, na Sangriña, camiño  do Trega  a buscar leña, en 2005 Foto Victoriano

Volvería  a casar Vicente, con Juana Alonso de Tabagón, o 14 de Decembre de 1990, vivindo na casa que  lles compraran a o Mexillón nas Laxes (Buxán), tendo deste segundo matrimonio, un fillo chamado Jesús.
O oficio de ferrador venlle dos seus antepasados portugueses.Xa seu abuelo, Juan Rodríguez  era ferrador en Monçao, que tuvo seis fillos varóns e unha muller. O seis homes tamén se dedicaron a esta actividade, vindo a ejercer esta profesión a Galicia: Un viñera para Covelo, outro para Pereiró, outro a Beade, outro a Cabral, e seu pai que tamén se chamaba Vicente, viu para Salcidos, onde se casou. Escomenzando a traballar con outro maestro ferrador Paco, no taller de ferrar de Don Pepe o veterinario (o vello) en Pías, alí tamén empezan de aprendices, polo ano 1943, Oscar, fillo de Paco e Vicente (fillo). Mais  adiante Vicente e o seu fillo virían  a ferrar para a casa asilo na Xixolla ( hoxe Casa dos Oficios), onde exercía de veterinario......Naqueles tempos os ferrradores debían estar baixo a supervisión dun veterinario. Montaríase despois  na costa do Coruto, na entrada a Buxán, sobre  o ano 1946. Pasados unhos anos compran un terreo na Rocha, onde constrúen   o seu taller de ferrar, na que traballaría Vicente (fillo) ata fai pouco tempo; dedicándolle  a esta profesión unha longa vida, duns 66 anos a actividade de ferrador. Incluso cando fixo o Servicio militar en Caballería en Lugo estivo ferrando e facendo ferraduras para os cabalos do Exército.
Vicente (pai) tamén era tratante de burros e cabalos que traía das feiras de Ourense, que  os vendía e intercambiaba na zona, ademais facíanlle aos animais outros “arranxos”, como de recortarlle a dentadura aos cabalos e mulos cunhas afiadas tenazas.
.

Taller de ferrar na Rocha, Buxán, onde traballou Vicente na súa actividade  de ferrador
.
Na ferraduría da Rocha traballaría con seu pai e con seu irmán Leoncio, tamén estivo un tempo de aprendiz seu fillo Javier, e Manolo de Antonina que foi varios anos a facer ferraduras na fragua, e xa nos últimos tempos axudaba-lle a facelas a súa muller Juana.
Este oficio de ferrador de cabalos, burros, vacas e bois, tivo  o maior auge nas décadas dos anos 50-60, onde en cada casa había un cabalo, e en algunhas burro ou vaca, pras faenas agrícolas,  pra  carga e tiro, que era neste traballo onde  mais se necesitaba  ferrar os animais, debido o esforzo que soportaban por camiños empedrados e pedregosos, que de non levar ferraduras se lle desgastarían os cascos rapidamente, chegando a pisar  con a ramilla (parte central do casco, blanda) e coxear o animal, polo dolor, o pisar sen a  protección das ferrraduras.


Vicente con o seu carro a buscar herba en 2.001. Foto: Victoriano

Nos tempos fortes de traballo, ferraban unha media de vinte animais diarios, aparte, cando  non tiñan animais a ferrar, facían na fragua as ferraduras, para o uso no seu negocio e pra a venta pra fora. Vendían as ferraduras para outros ferradores e tamén para os cabalos do Exército.
Vicente tiña unha gran pericia na feitura  das ferraduras, tanto que todo o artesanal proceso de facer unha, lle levaba sobre tres minutos.
Proceso que consistía en en por o roxo vivo a pletina de ferro  na fragua, suxeitala cunhas teazas e cun martelo darlle a forma de media lúa no extremo redondo do yunke, facerlle con tres punteiros distintos os buratos e a estampa (avellanados) para os cravos, e espalmarlle as puntas. O ferro usado, traíao das chatarrerías de Vigo, de recortes de planchas da construción naval, de distintos espesores.


Ferradura de diante: actual, feita de fábrica, a de atrás: artesana
Distintos tipos de ferraduras artesanas:
1-       Ferradura grande para percheróns.
2-       3- Ferradura para cabalo grande e pequeno.
3-       Ferradura para boi/vaca.
Este material e mui resistente e algo aceirado, que aínda que era duro pra traballalo, tiña despois maior duración no uso, nos animais. Tamén tiña o seu punto idóneo, que si se lle daba temple,  escorregaban os animais nas laxes e camiños empedrados. Estas planchas de aceiro cortábaas  en tiras  de 20/ 25 cms de longo por 2 cms de ancho e un espesor de  5-6 m/m para ferraduras de cabalo e con 6 buratos, e de 15 cms por 1,5 cms e cun espesor de 3-4 m/m  para os burrros  ; pra percheróns xa aumentaban todas medidas e con 8 buratos;  as ferraduras pros cabalos dos carreteiros profesionais chegaban a facelas  de 10 e mais cms de grosor, e tamén as facían para bois e vacas, pero estas, dun formato distinto. Pro macho (mulo) que tiña o carreteiro profesional Nemesio Vicente de Salcidos, xa lle colocaban ferraduras de dous dedos de gordo (2-3cms.)En ocasións especiais, facían ferraduras da sorte, con buratos impares 5-7 ou 9, esa feitura era debido a que había cascos de cabalos que tiñan deteriorados a zona de cravar habitual, e o ferrador buscaba outra zona  mais consistente para meter os cravos
Ferraduras da “sorte” de 7 e 9 buracos
Nos últimos tempos,Vicente xa traía as pletinas cortadas de Vigo, pero nos comezos chegaron a fundir ferraduras vellas, e facendo as tiras a martelo.
Os cabalos que traballaban moito, era necesario ferralos de quince días a un mes, normalmente se desgastaban mais as das patas de diante, polo que unha vez ferrábase as catro patas, e na seguinte solo as de diante, e as detrás se lle facía un referrado. Tamén había bastantes cabalos e burros que solo se ferraban de diante, por economía, e atrás andaban “descalzos”.  Hai que darse de conta e para aqueles tempos custaba ferrar as catro patas 800 pesetas no ano 1.982. Hoxe en día, custa sobre 50€, (8.000 ptas).
Os cabalos eran dóciles de ferrar, normalmente o dono do animal era o que suxeitaba a pata dobrada, que o propio cabalo facilitaba, como entendendo que lle estaban facendo algo bo, pra él,--eu con 12 anos xa me tocaba esa faena-- en canto o artesán ferrador realizaba a súa tarea que consistía en:

Arrancar os restos da ferradura vella, cortando as puntas dos cravos vellos e arrastrala.

Cortar a zona deteriorada do casco ca tenaza de corte.

Alisar a planta do casco con o puxábante, apoiado e facendo forza co peito esquerdo do ferrador.

Presentar a ferradura, e canteala no yunque a medida, e dobrarlle as puntas nos talóns, pra que o cabalo non se enganchase.

Cravala, de forma que as puntas dos cravos salan pra fora do casco.

Escofinar debaixo da punta do cravo, facendo unha fendidura, para que o doblalo, non sobresaíse.

Dobrar os cravos, apoiando cas bocas da tenaza

Escofinar todo casco en redondo como remate.

Nova ferramenta pra dobrar os cravos.

Ferramentas pra ferrar un animal (Xentileza de Oscar O Ferrador) 1-   O puxavante, con o que se planificaba o casco; 2-   3 -Tenazas pra rebaixar/desbastar o casco; 4- Tenaza pra cortar as puntas dos clavos; 5- Martelo pra meter e dobrar o cravo; 6- Escofina pra rematar o traballo.
Tamén había un sistema de ferrar, chamado ao fogo, que resultaba mais traballoso e polo tanto mais caro e menos solicitado, que consistía: mais ou menos no clásico proceso anterior, con a mellora de que cando o casco estaba preparado, se asentaba a ferradura ao roxo vivo, adaptándose desta maneira en toda a superficie, despois se espalmaba no frente, dándolle unha volta en ángulo pra asentala no rebaixe feito previamente na lumbre (zona inferior dianteira)do casco, tamén se adobaba, quitándolle os vivos dos contornos con o martelo.
  
Nos últimos tempos,  debido a que xa os animais traballaban pouco, e lle crecían moito os cascos, se levaban  a “desferrar”. Que consistía en sacarlle as ferraduras en uso, desbastar os cascos e volverlle a por as mesmas.
A veces os cabalos de tiro ou carga que facían longos viaxes, se lle resquentaban os cascos, e pra quen non se lles espatárrasen metían o animal días ou horas, na auga do río.
Os bois e vacas eran difíciles de ferrar, polo que dispuñan dun potro; unha especie de armazón de vigas cunhas zinchas, con as que suspendían pola barriga ao animal, pra levantarlle as patas.
Co animal que tiñan que ter mais precaución era cos mulos, xa que eran falsos e arreaban fortes táinas (couces).

Cando o animal e manso, pode o ferrador facer el só a faena, sen axuda.

Útil usado en cabalos resabiados, para que se deixasen ferrar.
Aínda que os cabalos se deixaban ferrar, habíaos que estaban resabiados, porque en algunha ocasión lle clavaran na carne, e se resistían, o truco consistía en  porlle  o ocial (artiluxio metalice, especie de tenaza) apertándolle o fuciño e tirando  por el, para que se centrase nesa molestia e deixase alzar a pata.
Hoxe en día, xa non se utiliza o puxabante; os novos ferradores que realizan  este labor, utilizan para o desbaste dos cascos un cepillo eléctrico.


Moderno sistema de desbaste do casco, utilizando un cepillo eléctrico

As ferraduras  xa veñen feitas de distintos tamaños, estampadas de fábrica. Tamén xa hai ferraduras de plástico duro, que van pegadas ao casco.   
Os paisanos que  levaban os seus animais a ferrar a Vicente, eran do Castro- Buxán, Salcidos, Camposancos, San Xián, Pacenteo, Novás…Os da Gandra, Cunchada, Pías… iban a outros famosos e históricos   ferradores: Paco “o ferrador” e seu fillo Óscar, na casa de Don Pepe en Pías.  Ao principio, Vicente e seu pai desprazábanse un día na semana a ferrar a zona de Viladesuso (Oia) e a Tomiño. Nos últimos tempos, o haber poucos animais, e tanto tráfico de vehículos, viñan a buscar a Vicente, que levaba as súas ferramentas a ferrar a casa do paisano.

Vicente, vindo de buscar herba, con o seu cabalo “Lucero,” na rua Xunqueiriñas en 1.994. Foto Victoriano

Outra faceta que nos deixou Vicente foi a curiosa e única estampa, de velo hasta fai pouco tempo, montado no seu cabalo aparellado e con ganchos,  e con as  súas ferramentas:  aixada,anciño, gancha, cabón, gadaña, machado, reata… según a labor a que fose: a leña, o gateño, a herba, o argazo… Causaba expectación velo polo medio da vila da Guarda, transitando con o seu cabalo, compartindo a rúa con os peligrosos vehículos mecánicos.


Vicente, subindo o monte Trega, a buscar gateño, en 2004. Foto : Victoriano

Foi o último cabalo que baixaba ao porto, a Robaleira, a  cargar xerez, que puña a secar por Mazaracos, o cal despois vendería pra Mougás.

Vicente sacando unha carga de xerez, por Mazaracos no ano 2.000 Foto Victoriano.

Cando iba a esas  faenas, e me atopaba  con él, sempre se prestou gustoso a ser fotografado con os seus peculiares e inseparables medios, con a súa vestimenta de traballador campesiño, e con a súa clásica boina de paisano-aldeán.
Estas fotos que fixen en distintos momentos a Vicente, e este modesto escrito da súa vida, sirvan de memoria e honra deste extraordinario veciño, que destacou por ser o último artesán ferrador e tamén o último paisano en utilizar os tradicionais medios de carga e transporte a cabalo, e carro tirado por burro, cos que se sentía tan compenetrado.
1) Victoriano Rodríguez
   Na Joreña, Xulio de 2011             
   
 
 

  
  
 
PERSONAXES POPULARES
ESTRELLA E DORINDA
por Victoriano da Goreña
 
Viviron estas dúas populares mulleres, no barrio da Gándara, na rúa de Regundíns, frente da casa da Tía Rosa Quiteria. Eran fillas da Tía María Manuela. Finou  Estrella polos anos sesenta e Dorinda nos setenta.
 
¿Por que rememorar a vida e "obras" destas dúas sinxelas veciñas da Gándara, cando neste pobo houbo e hai grandes persoeiros con estudios, adiñeirados, etc. etc? Pois eu que dou fe delas, dos seus últimos anos, eran algo especial, e chama a atención o seu labor de curandeiras e botadoras de cartas (cartomancia), xunto co seu peculiar modo de vivir.
 
Estrella de Durán, botaba as cartas e cortaba os aires, e Dorinda axudáballe e facía o resto das faenas da casa, carrexaba nunha canastra os garabizos para a lareira collidos polos matos de Munino e dos Lagos.
 
Dos testimonios recollidos de veciños e de persoas beneficiadas pola súa intervención, muitos son anécdotas de contido burlesco, (que aquí se omiten), propias daqueles tempos, onde o menosprecio e burlas, recaian sempre sobre os máis humildes.
 
0 interés de adicarlle este recordo e recoñecemento, vén dado pola paradoxa de que facendo tanto ben, sen meterse con ninguén, viveron e morreron na máis absoluta pobreza, e foron obxeto de chistes, burlas e comentarios.
 
A súa casa era coma as daqueles tempos: tiña unha galería con baranda e escaleiras de pedra, onde se sentaban Estrella e Dorinda, rodeadas de ducias de gatos; tamén tiñan cabras.
 
No lugar da casa había unha grande figueira e todo cheo de vexetación en estado natural, dende o portal de táboas cheas de buratos, ata a eira da casa era coma un túnel cerrado de arbustos, e enredadeiras.

Neste entorno natural pódese dar a conxunción entre xentes sinxelas e a Natureza, no que Estrella desenvolveu e puxo en funcionamento ese sexto sentido para aproveitar os poderes da mente, que posiblemente todos temos, aínda que en diferentes niveles, e que non exercitamos.

Polo feito de que existe o mal e o ben: a máxia, os feitizos e a bruxaría, son unha realidade.

Existen dúas grandes forzas na que se basa a Creación, tanto no seu aspecto material (visible ou non visible), estas forzas que son antagonistas, son unha positiva e outra negativa, e xuntas forman o equilibrio máxico. Dende sempre o home tivo conciencia da importancia destas dúas forzas, que atopamos dende a antigüidade.

O pensamento é unha enerxía e cando unha persoa é atacada por forzas externas psíquicas, estas colócanse no plano do pensamento, polo tanto, tamén deben ser defendidas e neutralizadas por medio da utilización da mente.

Aparte do poder mental, estas persoas extraordinarias, compleméntanse con rituais, como fume de herbas, estolas, coitelos, escobas, allos, xestos, palabras, oracións, peticións, prendas, etc. para as súas cerimonias e así facer mais fortes as altas enerxías, aproveitando o mesmo tempo as leis da afinidade e da analoxía, dando así máis poder ó seu acto de vontade.

A orixe de tales ritos, pérdese na noite dos tempos, pero todos baséanse na maxia da correspondencia. ¿Como desenvolveu Estrella estes poderes?. Como todo o profundamente enigmático e de estraños fenómenos para min, pertence ó mundo dos misterios impenetrables.

A este lugar chegaban xentes de distintos lugares a buscar remedios a os seus males, bens persoais, da familia, da vivenda, dos animais… da man de Estrella. Viñan as do monte, paisanos de Fornelos para arriba, no seu peculiar medio de transporte, en cabalo con seróns (esteiras feitas de rafia), estas xentes polo regular buscaban solucións as doenzas dos seus animais, as vacas que mal parían, os porcos que  morrían, etc. nestes casos que podían ser meigallos ou mal de ollo, chegaban os limites dos poderes desta curandeira. Deste nivel para arriba tiña soada fama o popular Vitorino o Bruxo de Buxán.
  
Tamén viñan da zona de abaixo de Goian e Tomiño, normalmente eran mozas que viñan a botar as cartas para saber si o mozo se casaría con elas, se tiña outra noiva, ou saber calquera outra sorte no futuro.

Eu lle vin a baraxa na casa de Nieves da Taboleta, e lle pidimos que nos deixara botar unha partida con ela, a min e mais O Guillermo, pero nos dixo, que con aquela baraxa non se podía xogar.

0 forte de Estrella era cortar o aire, a onde acudían as xentes do pobo e doutros próximos. Os usuarios acudían un pouco a escondidas, xa que eran os tempos do Nacional Catolicismo, e esas cousas non estaban ben vistas polos Poderes. Aínda hoxe o preguntar as xentes sobre casos nos que recorreron aos curandeiros/as e a Estrella, se mostran con reservas, e polo que se ve, e rara a familia que non tivese que ir a Estrella ou a outro, a buscar remedios para algunha doenza ou problema, na que a mediciña oficial non lle daban solucións.

Os casos de sanacións por Estrella foron moitos e parecidos. Contoume un veciño de cerca, que o seu pai trouxera da telleira o corpo cheo de ronchas e ll dolorosas llagas, parecía que fora aire de culebra que collera nos barreiros do Guadarrama. Durante moito tempo foi tratado en Castela e eiqui polo Cagarrucho, con penicilina e unguentos, que ainda que lle aliviaron no intre, non lle curaban a mal a este home. Xa despois de todo foron xunto Estrella (iso si, nunha hora que ninguen os vira).  Estrella ao ver o seu veciño, recriminoulle como non fora antes por xunto dela, que aquilo non era mais que aire de culebra, xa que ela tiña o remedio na man. Cortoulle o aire, con os modos e rituales que máis adiante se axpoñen, aínda que foi un caso onde xa estaba o mal por dentro do corpo, polo que ademais do corte de aire da primeira vez, tivo que acudir a un novenario (durante 9 dias), no que  Estrella repetiu  seus ritos con o paciente. Nembargantes o terceiro día xa notaban como as empixas ían muchando, e aliviando os sufrimentos do home. 0 cabo do remate do novenario xa estaba case que curado de todo.

Tal foi o caso que conta Ramón o Canario, que sendo rapaz sairanllepolo corpo, as mans e a cara, unhas empixas (empolas), entón a súa nai levouno a Estrella que nada mais velo díxolle que era aire de toupeira. Ramón lembra que cando Estrella facía as cruces con un grande coitelo, sobre as feridas, rebulíalle o corpo todo por dentro. 0 caso foi —según dí — que o pouco tempo, empezáronse a muchar as empixas, quedando a pel curada e ben ós poucos dias.
  
Tamén levantaban a paletilla, naqueles tempos ven fose pola mala alimentación e o duro traballo, os rapaces se lle descolgaba un ombrreiro, estando un  mais baixo ca outro.

Estas xentes puñanlle as mans estiradas para ver a diferencia que había de caída. E con uns tiróns acertados e un masaxe púñanlle a nivel os ombreiros, rematando a terapia con unhas oracións.

Áinda hoxe se di: "Vanme mal as cousas, morreume a vaca, ando de paletilla caida". E outros: "Tocoume o premio do sorteo das Mercedes que me levantou a paletilla.

Tamén curaban a decipela (erisipela), que era unha inchazón encarnada na cara e nos ollos. Pra cortar a decipela facían un brebaxe de aceite, unto e borralla, e mollaban un estropajo e unha pluma de avefría que pasaban pola cara do afectado facendo cruces, e recitando o mesmo tempo:

¿De donde vienes San Julian?
Señor, ¡vengo de Roma!
Que había allá Julian?
¡Senor, mucho mal! ;Fuego ardiente y la serpe!
¡Volved allá Julián!
¿A que Senor?
A curar ese mal.
¿Con que Senor?
Con cuerda de esparto
y pluma de ave viva,
unto y agua fría,
un Padrenuestro y
un Ave María.

Con todos estos beneficios que Estrella e Dorinda facían aos paisanos que lle solicitaban  seus servizos, non cobraban. (Xa quixeran hoxe muito/as curandeiros que teñen luxosas consultorios, consultas por internet, televisión, lineas 906… ter  os poderes e clientela que tiñan Estrella e Dorinda).Por todos estes servizos prestados, non cobraban, vivían da vontade do que lles daban, ben un anaco de unto, touciño, ovos, ou algún real, cartos cos que compraban unha racha de bacallau ou uns xurelos que compartían con  a morea de gatos cos que convivían.
 
Tamén ían a mira-la televisión a tenda de Jesus de Leonor (daquela a televisión foi un dos grandes progresos) onde había uns bancos para sentarse e vela television en branco e negro, (aparatos feitos por Jaime "o Coxo"). 0 gasto era un vaso grande dunha bebida chamada butano (gasosa con colorante), ou unha Mirinda, unha Turia con sabor a laranxa, que custaban dous reaies, ¡ que boa era!, ¡que ben sabia! Na película de Bonanza, cando os vaqueiros disparaban, decía Dorinda... ¡ter coidado, que eses condenidos xa disparan cara nos!"

Os rapaces metíanlle xitás (pequenos foguetes) polos buratos do portal e tirarlle pedras o tellado da casa, para cabrear a Dorinda, que tiña mais xenio ca Estrella. Esta era unha muller mui pacifica.

Escola de A Gándara na actualidade, lugar onde estaba a casa de Estrella e Dorinda. (Foto Vitoriano).

A estas extraordinarias mulleres que viviron na máis absoluta miseria (din que nos anos da fame, despois da Guerra, se vestían con saias feitas de saco de esparto, sen teñir, feitas por elas).

Viviron co necesario, fixeron ben en vida (non fixeron mal a ninguén) e todo lle sobrou. Tanto que hoxe aínda dende a súa estrela alumea o ben, xa que no lugar onde fora a súa humilde vivenda, é hoxe a Escola Pública de Educación Infantil de A Gándara.
Salú, Estrella e Dorinda, fostes boas e xenerosas.

Victoriano Rodríguez González
Xunqueiriñas - A Gándara, Xuño de  2002
AS PARTEIRAS NA PARROQUIA DE SALCIDOS
por Victoriano Rodríguez
 
 
As parteiras foron as mulleres que axudaron nos partos caseiros a traer a luz deste mundo ós recén   nacidos. Nesta zona este oficio desapareceu polos anos setenta ó haber maior cobertura médica e xeneralizándose o parto en hospitais, aínda que igualmente asistido por parteira-matronas con titulación específica. Por países do terceiro mundo , Brasil e Suramérica se sigue parindo coa colaboración das parteiras tradicionais.
As   parteiras, (obstetras, matronas) existiron dende os inicios da civilización humana. Xa a Biblia fala das parteiras hebreas, e  en testemuñas no Antigo  Exipto existen moitas referencias a estas mulleres, igualmente no mundo grecorromano, na Idade  Media, no Renacemento,  Idade Contemporánea; nestas últimas idades, as parteiras tiñan o visto bo  e licencia do poder eclesiástico, Polo século XVIII xa se editaron manuais sobre a función das matronas e ciruxáns/ comadróns con formación adecuada, sendo perfeccionada constantemente esa actividade ata hoxe. Paralelamente a esa progresión profesional coexistiu a parteira tradicional ata os anos sesenta/setenta, nos que se xeneralizou  o parto en hospitais.  As mellores parteiras formaron parte do persoal de servicio  nas residencias da aristocracia gobernante de todos los tempos,  dende polas súas mans trouxeron a este mundo a futuros reis, príncipes… En determinados lugares e épocas alombarase de pé ou nunha cadeira cun burato na base.
Na nosa zona, como no resto do mundo, a parteira era unha muller con cualidades especiais, moi valorada pola sociedade pola gran función desenvolvida e pola súa condición solidaria e desinteresada. Acudían a calquera hora do día ou da noite, en calquera circunstancia, a axudar ó alumbramento  en calquera casa  na que fose solicitada, ademais altruístamente. A verdade é  que a miseria era tanta, e fogares con bandos de fillos, que pouco ou nada lle podían aportar, todo mais  participar comendo no caldo de galiña vella, do chocolate do de faer  que extraordinariamente ese día se facía para a  parturienta. Tamén a recén parida se recuperaba con ponches de ovo con Sansón ou Anibal e  galletas. O pos-parto era de escaso reposo; as  nosas nais e aboas, tiñan que seguir coa dura lida diaria de atender aos demais fillos, as tarefas da casa, dos animais, das leiras… xa que os homes estaban nas telleiras ou noutras faenas. Os irmáns maiores estaban ó coido dos máis pequenos, aliviando en  algo á súa sacrificada nai.
Estas mulleres parteiras adquirirían este saber da experiencia das súas nais, nos seus propios partos, asistindo a outros… pero ademais dos coñecementos dunha función tan valiosa, tiñan as virtudes de axuda aos demais sen  interese lucrativo, moita  habilidade nas súas mans para orientar a saída  e axudar na extracción do recén nacido. Sabían moito do oficio, xa estaban no pre parto, observando a posición do feto, as contraccións e dilatacións que valoraban por unidades, esperando a que estivese entre 8 e 10; si observaban que a criatura non estaba adecuadamente orientada coa cabeza cara a saída, coas súas finas e hábiles  mans trataban de situala ben, pero en casos que estaba de nalgas ou calquer outra dificultabe avisaban ao médico. Ó non practicarse cesárea, os médicos nas casas tiñan que realizar verdeiras proezas, cortando e utilizando os fórceps (dous ferros en forma de tenaza) cos que collían polos lados da cabeciña e arrastraban para o exterior; mirábanse despois rapaces con as marcas dos “ferros” na súa cabeza.  Algúns destes partos caseiros eran moi complicados e de  tremendos sufrimentos para as nais, poñendo en risco a vida da criatura, e en algúns casos da propia nai. Recordamos que algunha criatura morría no parto ou pouco despois, os anxeliños, que eran enterrados nunha caixiña branca, en algunhas zonas e tempos, nestes casos a parteira tiña  potestade de bautizalos. Había a crenza de que estes anxeliños serían protectores do fogar. O nome que lle tiñan para o  recén nacido morto ou xa bautizado, se lle puña ao irmán que nacera no futuro.
Tamén se aplicaban costumes populares dos efectos da lua, esperando o momento do alumbramento no repunte da maré, cando esta empezase a subir. Se usaban ditos populares, cando alguén maldicía a outra persoa expresaba: “mala hora a  parteira que te aproveitou”.


As parteiras e axudantas (non participaban homes, só mulleres adultas), ataban o cordón umbilical con dous atados de fío, cortando cunha tixeira o cordón entre eses dous atados, que durante os próximos dias se iría secando; víamos nos rapaces daquela que todos os embigos eran irregulares, non como hoxe en día, os que naceron nos hospitais que son case todos iguales e perfectos. Feito o corte do cordón a criatura era lavada nunha tina de auga morna, envolto nunha mantela e entregábanllo nas mans a nai.
Cando asistía ao parto un médico, xa avisaban a parteira coa que habitualmente realizaba esa labor, cada médico tiña a súa comadrona/parteira preferida, o mesmo que, cada comadrona/parteira tiña seu médico habitual.
Polos anos corenta-cincuenta algúns partos complicados acudían ao Hospital Provincial de Pontevedra. A partires de finais dos anos cincuenta coa posta en funcionamento do hospital Residencia Sanitaria Almirante Vierna, O Pirulí, de Vigo xa se comezaría a ir a dar a luz a este lugar pola gran seguridade que daba para nais e recén nacidos. Aínda que existía este hospital con garantías, moitos partos se seguiron realizando na casa hasta os anos setenta, xa que moitas familias non dispuñan de medios para pagar un hospital, ó traballaren por conta propia no campo, en empresas sen asegurar, autónomos que non tiñan esta cobertura… O non haber ambulancias, desprazábanse ao hospital en coches particulares ou do punto (taxis) sacando un pañuelo pola ventanilla (síntoma dunha emerxencia, como hoxe as rotativas e sirenas das ambulancias); debido a lexanía e malas estradas, moitos críos naceron polo camiño dentro do coche, axudados polo taxista e por algunha veciña do lugar. Na actualidade, as previsións e medios son moi eficaces, pero a distancia segue sendo grande; deberon haber construído hospitais de comarca, e non instalacións mastodónticas centralizadas.

PARTEIRAS DA GÁNDARA
Tía Luisa de Pedreira, rodeada de seu descendentes directos e políticos (fillas, xenros, netos, bisnetos…) en 1984. (Foto aportada por seu neto Manolo Coimbra González)

Luisa Pedreira Martínez, popularmente coñecida como a Tía Luisa de Pedreira, nacera en1908 e falece en 1985 aos 78 anos, filla de Manuel e Bona da Cunchada e casada con seu primo carnal Florindo González Pedreira. Vivían na súa casa da Brueira,  foi a parteira que máis colaborou nos alumbramentos caseiros na zona da Gándara, sendo a matrona preferida na zona polo médico Don
Indalecio. A súa nai, a Tía Bona, xa fora parteira. Tía Luisa tamén axudaba a parir as vacas, cando os veciños a  requirían pola  súa experiencia neste oficio.

Outra parteira da Gándara, que viviu no camiño das Pozas/Seixenta foi María Rodríguez Melo, popularmente coñecida como Tía María de Arnal, nacera o 25 de xullo de 1884 e faleceu o 9 de maio de 1981 aos 96 anos.
María          era       de        ascendencia portuguesa, viñera para Galicia coa súa nai Tía Rosa.
Cásase con Arnaldo  Gómes, co que terían sete fillos.
PARTEIRAS DO CASTRO


Á esquerda, a parteira do Castro, María Da Silva Martínez (Tía María A Caballera), á dereita, María Silva e Cándido José, matrona e panadeiros (foto aportada pola súa neta Luisa).
María Da Silva Pérez, popularmente coñecida por Tía María A Caballera, casada con Cándido José Pérez O Caballero foi a parteira da zona do Castro.
Nace en 1888 e falece o 8 de abril de 1966 aos 78 anos de idade. Era a comadrona preferida polo médico  Don José O Cagarrucho.

PARTEIRAS DE SALCIDOS

Á esquerda, Laudelina Álvarez Gil; á dereita, Laudelina Álvarez con súa neta Beatriz, o día da primeira comunión. (Foto aportada por Beti).

Laudelina Álvarez Gil, popularmente coñecida como a Tía Laudelina, nace en 1887 e falece o 12 de xullo de 1977 aos 80 anos.  Cásase con José María Álvarez Álvarez, tendo seis fillos deste matrimonio. Foi unha das máis destacadas parteiras de Salcidos, xa que ademais das asistencias a partos nese lugar,tamén era solicitada para outros pobos. En casos complicados,  recurría aos médicos D. José Álvarez Novoa O Cagarrucho e despois a D. Ramón Pérez López, como estes médicos chamábana  como axudanta comadrona. Tamén tiña a facultade de “cortas aires”, ciencia que ensinaría a algunha das súas noras.             
Había máis mulleres  que axudaban  nos partos, destaco soamente as que foron máis populares pola maior dedicación a este nobre oficio.
Dentro desta habilidade, pero aplicada os animales domésticos, destacaría un  home, Celestino Portela González, Tino de Encarnación da Gándara, que era requerido polos veciños para axudar ao nacemento das becerras nas cortes das casas. (Daquela, a cría da vaca tiña un enorme valor, xa que a súa crianza para leite ou venta, era un  dos maiores aportes económicos ás precarias economías caseiras).
Tino estaba sempre disposto a botar unha man nesta labor, cando precisaba da súa axuda calquera veciño, fose  de día ou de noite.

Que este escrito en memoria das PARTEIRAS sirva de homenaxe e recoñecemento a esas extraordinarias mulleres que altruistamente axudaron a traernos a luz deste mundo hasta fai poucas décadas, a maioría dos veciños desta parroquia.


Victoriano Rodríguez
A Ghoreña Xullo de 2017
Regreso al contenido