
Nº 11. Praia de
Fedorento, ao
fondo As Penizas. Fotografía de José A. Uris Guisantes.2008.
Onde están os coches é o lugar onde os argaceiros/as extenden o
argazo.
Gameleiros que ían a
pesca e tamén se dedicaban a captura de camaróns ou argazo no
Porto, como Hernán Lomba Lomba “Hernán”;
Manuel Alonso Cadilla “O Mon” e
os
seus fillos Manolo e
Anselmo Alonso Vicente, os que tiveron as gamelas Mon,
Carmiña e Angola;
José Benito Lomba Muiños O Rubiales;
José María Baz Diego O Alpiste, finado un 20 de
setembro do 2007;
O Calano, afogado na
entrada do porto fai bastantes anos:
Manuel Martínez Alonso Mani, o Víctima, cuñado do
Hernán Lomba;
Paulino Martínez Rodríguez da rúa Hernán Cortés e seu
irmán.

Capela da Guía en 1930. Fotografía de D. Mariano Jiménez Hueto.
A
dereita estaba unha pequena casiña onde vivía a familia numerosa
do tío Angel Rodríguez González “Simón”. Na praza
da Guía tamén se estendía o argazo e as pallas do millo facendo
pequenas pallozas para secar e logo gardar nos cabanóns, tamén
nas aceras
do tío Silverio e tía Antonia poñíanse
os grans de millo a secar. No centro da praza había un quiosco
de pedra para actuación das Bandas de Música na festa en honor
da Virxe da Guía,
o 8 de setembro, que
desapareceu nos anos sesenta para dar máis
amplitude a praza.
-------------------------------------
No verán (xuño-xullo)
tamén rozaban sojas
dende a gamela, entre a Area Grande, Fedorento e A Gudela. Cun
fouciño cortaban aquelas sojas grandes e enchían a
gamela a tope case que afundida, tendo que achica-la
auga de seguido, logo con cestos as mulleres ían carrexando para
o tendal, ou facendo un monte.
Tamén recollían
argazo en Fedorento e As Penizas Ignacia e Teresa
“Tenesa” Álvarez, irmáns
do zapateiro Manolo Álvarez “O Carranchiña”.
Anos máis
tarde chegou a comercialización do xerés
que era arrincado das pedras por ducias de persoas que logo
vendían na Guarda e máis
tarde en Mougás.
O primeiro en
mercar xerés na Guarda foi Manolo “Cabildo” (o das
bicicletas), casado cunha irmá de D. Ermelindo Portela Gómez,
logo foi Avelina Rodríguez, filla
do tío
Florindo da Eléctrica,
e máis
tarde Faustino Álvarez<>Carmen Guisantes en Ribadavila.
Agora mércao
Lino,
de Mougás (Oia).
...............................................................

Gamelas guardesas varadas no Muelle en 1992. Fotografía
propiedade de Uris Guisantes.
Hoxe o xerés non fai
falta arrincalo das pedras, simplemente se recolle o que bota o
mar que é
bastante, por parte duns cantos xubilados, a xuventude pasa dese
traballo.Tamén e coñecido como carrumeiro e marullo.
Atópase entre as
rochas en maré baixa, na beira do mar, ou en portiños e praias
cando é arroxado polo mar, periodicamente despréndese das
rochas.
Pode vivir
pegado as pedras ata seis anos, extraéndose o agar que vén
sendo un produto empregado como aditivo na alimentación,
fabricación de medicinas e en cosmética. Ten propiedades
espesantes, xelificantes e emulsionantes. España e o primeiro
produtor de xerés de Europa e o segundo a nivel mundial, despois
do Xapón.
Do xerez ou xerés
obtense agar que serve de base para fabricación de cultivos de
bacterias e fungos para investigación, para uso en cosmética,
alimentación, fabricación de medicamentos etc.

Xeres – Gelidium
Sesquipedale ou Gelidium Corneum.
En Galicia a Lei de Pesca
(6/1993, do 11 maio) regula a recollida de algas. Para poder
extraelas, fai falta solicitar un Plan de Explotación
anual á Consellería de Pesca e Asuntos Marítimos.
Aprobada a Orde do 26 de decembro de
2007 pola que se aproba o Plan Xeral de Explotación
Marisqueira para o ano 2008.
O xerés e unha alga vermella que
nace nas augas da nosa costa e non se puede cultivar. Dela se
extrae o agar agar, obtendo unha excelente xelatina
vexetal que substitúe a de orixe animal e que xelifica dez veces
mais rápido. Fanse postres e bótase en guisos, ten bastante
fibra, calcio, magnesio e potasio. O Gelidium está recomendado
para eliminar o colesterol e a diabete.

O 13 de xuño de 1669
o Rei Don Carlos II por medio dunha Célula...
..concede a esta
Vila y su Jurisdizión(sic),
privilexio, de los Tributos Reales sobre el tiempo que tubo
ocupada el exército Portugés (sic)...
Don Carlos Segundo Por la Grazia
de Dios, Rey de Castilla del de Aragón, de las Dos Sicilias, de
Jerusalem, de Navarra, de Granada, de Toledo, de Balencia, de
Galizia, de Mallorca, de Sevilla, de Cerdeña, de Córdova, de
Córcega, de Murcia, de Jaen, Conde de Rosellón, Señor de Vizcaya
y de Molina=
Y la Reyna Doña Mariana de
Austria, Madre Como Su Tutora, Curadora y Governadora de otros
Reynos y Señoríos=
....... Por la qual os
mandamos que siendo Con ello Requerido por parte de la dicha
Villa de la Guardia no la molesteis ni permitais se le moleste
ni que se hagan ningunas diligencias contra la dicha Villa y
lugares de la Jurisdición por lo que toca a la cobranza de
las Rentas de millones de todo el tiempo que la tubo ocupada el
exército de Portugal...
......................................................

Hotel restaurante O Muiño na
praia do mesmo nome en Camposancos.
A zoa da praia do Muiño
desprazábanse as camposinas para recoller a botella con
que poder alimenta-los porcos ou recoller argazo para a
esterqueira das leiras. A botella normalmente era
arrincada das pedras o sur destas casetas de madeira para
bañistas. Fotografía publicada en
www.galiciasuroeste.info
O Subdelegado Marítimo da Guarda
envía Oficio ao Sr. Alcalde Constitucional da Guarda
[…] Estando solo autorizada la corta de algas durante los
meses de julio y agosto y únicamente en el trozo de costa
fronterizo de la Entidad Menor de Camposancos y habiendo
recibido repetidas quejas del Sr. Alcalde de Santa María de Oya
de que los vecinos del municipio de su merecida presidencia, se
dedican a cortar algas en la costa lindante con aquel
Ayuntamiento, con perjuicio para la pesca y agricultores, he de
merecer de V.S.,
haga saber a sus administrados se abstengan en absoluto de
cortar algas de ninguna clase fuera de tiempo y lugar indicado,
en evitación de las sanciones en que puedan incurrir y quizás de
males mayores dada la aptitud en que se hallan los vecinos de
aquel término municipal.
Fdo: Luis Martínez López
.........................................................

Desde os salgueiros en línea
recta nun ancho de 40 a 50 metros estaba o Porto Ladrón, sito ó
norte da praia da Area Grande. Fotografía de Uris Guisantes
2008.
En 1842 o Alcalde D. Benito
Fernández Lasiote Fernández
e Corporación autorizan aos veciños de la Juradía de Nobás
(sic) para que entre eles nomeen a dous Rivereros
que respondan dos portos de Portecelo chamados Amadelo e
Jornello...ninguna persona será osada a poseer
argazo sin licencia de los rivereros ó que dé el Sol en los
sitios acostumbrados, y en ausencia de ellos, pena de pagar por
la primera vez 11 reales y doble la segunda...
...no podrán tomar tendal
ni poseerlo, ni desunir el argazo uno de otro, a menos que el
terreno lo permita en los baldíos...
En Bando do Alcalde D. Benito
Fernández Lasiote quedan nomeados os Rivereros: Para primer
Riverero del Puerto de Portecelo a José Ramiro Otero, para el de
Amadelo a José Vicente de la Granja, y para el Jornello a D.
Manuel Rodríguez da Fonte…
Estaba permitido por la
autoridad competente,
sacar argazo que arroja el mar en los Pueblos de esta
Jurisdicción, los Domingos y demás días festivos del
año, hasta las 8 de la mañana del mismo. Aínda que como
explicaremos máis adiante a igrexa tiña algo que dicir.
..................................................................................

Praia da Area Grande no inverno
de 2006. Fotografía de Eva González del Rosario, correspondente
no Baixo Miño de Faro de Vigo
Tamen os veciños da Jurisdicción
da Guarda loitaban polos aproveitamentos do esquilme, pesca e
das tonas na Canosa….
En 1841 os veciños de San Miguel
e San Juan de Tabagón, dirixen ao Alcalde presidente y más
individuos del Ayuntamiento Constitucional de la Villa de la
Guardia, […] José Ramón Álvarez, Domingo Valiño y
mas ciudadanos…AV., esponen que habiendo cargado las corrientes
del Miño de algunos años a esta parte sobre nuestra frontera,
han destruido ya gran parte acabaran concluir con los campos y
panascos de dichas parroquias, reduciendo a la miseria una gran
parte de familias pobres, que viven casi esclusivamente con el
producto de dichos panascos ó Riveras… es necesario oponer un
obstáculo a las aguas en dicho Miño en el sitio llamado de la
Canosa, según los inteligentes del país, amontonando piedras en
una línea obliqua que detenga y despida su corriente hacia el
centro del río, que este estorvo se refuerce y adelante todos
los años, ya que la miseria pública ó individual no permite
construir una pesquera más sólida y formal por haora (sic). Los
esponentes y otros vecinos están prontos y dispuestos al acarreo
de dicha piedra…
Chegamos a 1845 cando o párroco
de San Juan de Tabagón D. Isidro Álvarez Piñeiro escribe
ao Alcalde da Guarda coa petición de que, impida a los
feligreses trabajar en dias festivos, labrando y sobre todo
coger yerba en las Riberas de esta parroquia, por la mundana
codicia y pérdida de Misa... Pide que o Alcalde como
autoridade máxima, los meta en cintura.
Nembargante chegaremos a
demostrar como a propia igrexa incumpre o que critica duramente
dos feligreses, cando ela mesma vai permitir recoller
argazo en domingos e festivos, previo pago de diezmos ou bulas.
Cuestión que dá lugar a enfrontamentos da Corporación co bispado.
A necesidade de esterca-las
leiras polos labregos obriga a que xa non chega con recolle-lo
argazo que bota o mar,
senón que se vai rozar e arrancalo das pedras
durante todo o ano, chegando a tal abuso que a Corporación debe
tomar urxentes medidas en 1852. Prohibición total de corta e
roza durante o resto do ano e autorizado dende xullo a
outubro, baixo a vixilancia de Xurados e do Fiscal do Distrito.
Calcúlase que entre labregos e
argaceiras/os recollían, rozaban e arrincaban preto de 1.400
persoas en 1852.
......................................................

Baixada a Fedorento por onde o
facían as argaceiras/os cando o mar botaba ó argazo nas
invernías de fai anos. Esta era a única baixada a Fedorento<>Area
Grande ata 1934. A fotografía é de Agustín Ferreira Lorenzo.
Os labregos ademais de
traballar duramente recollendo o estiércol del mar
tiñan que velar polos baldíos e matos, así en
abril de 1963 o Concello acorda que a Policía Rural tome medidas
pola entrada de cabalerías nos sementados, aniquilamiento que
hacen las caballerías que traen los especuladores de este
ganado. O alcalde da un prazo de 8 días para que as
cabalerías sexan retiradas...

Panorámica do
Trega e porto guardés. Fotografía propiedade da Asociación Pedra
Furada
Sendo Alcalde don Domingo A.
Español
a Corporación por iniciativa do mesmo acorda construír unha
Praza na rúa do Pozo,
debido a que nos días de mercado que se celebraban na Praza da
Constitución non cabía ninguén máis e as rúas ao redor eran tan
estreitas que non daban de si. Falamos da construcción da Praza
do Monte Real ou de Bautista Alonso... es el punto más
céntrico, así como el más abandonado y casi desconocido de la
mayoría de la población...
Anos máis tarde abriríase unha
entrada pola rúa da Ireira, pavimentouse, plantaron
árbores, e servíu para gardar as cabalarías dos vendedores/as no
mercado. Coincide coas obras de construcción da estrada de 2º
orden de Baixada ao Pasaxe, onde o alcalde tiña os almacéns de
importación e exportación, que deron maior vida á zona.
Os labregos, sobre de todo
porque tiñan cabalarías e carros, debían prestar axuda persoal
para as obras públicas ou comunitarias, mentres que os
mariñeiros apenas tiñan unhas gamelas,
non aportaban nada, pese a que o traballo persoal era pagado.
Como digo a Corporación solicita
autorización al Sr. Gobernador de la Provincia para rebajar á
dos reales las peonadas de hombre y á seis reales las de carro
y bueyes, con cuya disposición no solo resultaría un alivio en
fabor(sic) de los contribuyentes, si nó que ingresarían (O
Concello) algunos fondos en dinero, para satisfacer trabajos
y adquirir materiales, que no pueden suplirse con la prestación.
..............................................................

Avda.
Fernández Albor ou As Casetas dende o Carreiro, en
primeiro termo argazo coñocido cómo cintas. Fotografía de
Joaquín Fernández Gómez.
Os arbitrios municipais debían
ser pagados relixiosamente, pero en compensación – como sempre –
os labregos deben afrontar prezos impostos pola Corporación, sen
ser consultados. Así neste 1853: 1 ferrado de trigo, valía 14
reais; 1 de cebada, 9 reais; 1 de centeo, 8, 1 de millo 12, e 1
de miúdo, 7 reais. Estes eran os prezos que rexían nos mercados
públicos, non temos datos oficiais dos prezos que se pagaban aos
labregos.
Ca agravante de que a Aduana da
Guarda,
permitía a exportación de grans, faltando case que sempre os
productos na propia Vila. Para recoñece-las partidas o alcalde
nomeaba a un agricultor inteligente que con el Vista de
Aduanas las reconozcan. Nesta etapa era don Manuel
Veiga de Camposancos, siendo reserva don Gáspar Peniza
de Sobre la Villa.
A vida diaria de loita pola
supervivencia dos guardeses, tamén estaba moi influída pola
igrexa, así en agosto de 1853 o Gobernador e Xefe Político da
provincia provincia ordena
ao Alcalde interino don Julián Sobrino que presidía a
sesión da Corporación e que se faga unha Rogativa Pública,
señalando el prósimo Domingo para implorar del Todo Poderoso,
un feliz alumbramiento á S.M. la Reyna (q.D.g.), poniéndose al
efecto de acuerdo con el Sr. Abad Párroco é invitando á las
autoridades, y personas caracterizadas, con el fin de solemnizar
este acto piadoso.
.............................................................

Rapaces xogando
no meo do argazo entre os bloques do Carreiro. Fotografía
de Joaquín Fernández Gómez.
Comézanse a sementar pinos nos,
Plantíos y Dehesas Nacionales do Distrito.
Acordando la Corporación que mediante la Parroquia de
Camposancos no tiene hecho el Acotamiento para la Dehesa de
Parroquia, mandada establecer por diferentes Reales Órdenes,
se proceda a marcar dicho acotamiento, nombrando una Comisión
compuesta por los Regidores: Miguel Costa, Pedro González y el
Pedáneo Pedro Lorenzo.
Cando a necesidade de argazo era
cada vez maior aparece a picaresca e o negocio para os que máis
cartos tiñan, por iso a partir de 1862,
obrígase así mesmo ao Concello a aprobar una Moción do
concelleiro Joaquín Angel sobre elo:
...se hechó mano
(a igrexa) del arbitrio de arrendar aquellas extracciones
todos los días de fiesta entera y media desde el ponerse el sol
del víspera hasta la salida del siguiente al de aquella, cosa
que no sólo tiene ocasionado mil pendencias, principalmente en
el presente año,
sino que causa escándalo de ver
gran número de gentes trabajando en el día del Santísimo Corpus
Cristi, el Jueves Santo y en todas las grandes festividades.
Unha das
últimas gamelas guardesas en 1985, saindo para o xeito ou
axexo.
Fotografía de
Luís Cadilla González.
Y si este abuso pudo
haberse tolerado...
sería un crimen consentirlo hoy que la iglesia se halla
decorosamente dotada por el estado, y asistida por las numerosas
limosnas de estos tan devotos y cristianos fieles.

Panorámica das
Solanas<>Muíño de Vento<>O Portiño, anos setenta.
Na fotografía, en primeiro termo
casa de Tinita Barbosa Adrover<>Antonio Pacheco Pérez
“Toural”, ao lado casa de Serafín Fernández Cobal.
Á esquerda Casa de Manuela Adrover Rey “Reinita”<>Juan
Barbosa Fernández “Peixefrito”, hoxe Gardería
Municipal da Guarda. Podemos comprobar como o lugar estaba
composto de solanas de pedra ou laxes. Nesta zoa tamén se
extendía ó argazo collido no Portiño<>Matadoiro.
Cando xogabamos nas zoas dos
muíños de vento da Guía e de Solanas soamente había a casa de D.
José Zaragoza,
logo propiedade de Manuela Adrover Rey Reinita e
de Juan Barbosa Fernández Peixe Frito, máis dúas
casiñas pequenas onde vivían o Axente de Arbitrios municipais
Gerardo Trigo Sobrino e Serafin Fernández Cobal “
O chosco” ou “O enterrador”.
Manuela Adrover e Juan Barbosa
tiveron unha tenda<>taberna no lugar que antes ocupara o Hotel
El Argentino
(nº 1 da rúa Calvario). Antes tiveran unha tenda en sociedade
coa súa irmá Gloria Adrover Rey na rúa Méndez Núñez, despois
separáronse e unha puxo a taberna na rúa Calvario Nº 1 e Gloria
puxo a chamada tenda do Cámara na casa que hoxe é propiedade do
difunto José María Baz Diego “Alpiste”, casa que a súa vez era
da Fundación Vicenta Rodríguez Cachada.
....................................................
…Este
abuso por otra parte no ha podido convertirse
(o cobro da
recolección de estiércol del mar pola igrexa) en
delictivo, porque si tal hubiese sucedido, de él se hubieran
incautado las oficinas de propiedades de la Nación y no se ha
hecho.
...según el art. 80 apart.
2º de la Ley Municipal, es atribución del Ayuntamiento arreglar
por medio de acuerdos, conformándose con las leyes y reglamentos
el disfrute de los pastos, aguas y demás aprovechamientos
comunes, en donde no haya un régimen especial autorizado
competentemente y no haciéndolo así, pide que la Corporación
apruebe:

O Portiño en Solanas. Aquí
estivo unha cetárea construída polos Cividanes Martínez nos anos
setenta. Hoxe non queda rastro dela. Fotografía de José A. Uris
Guisantes
Que los vecinos podrán
recoger libremente en cualquier hora de día y de noche el ALGA
DE MAR o argazo, menos los días de fiesta entera de 12 a 12 de
la noche que es el astronómico y que se hace esta escepción (sic)
solo porque nuestra Santa Madre Iglesia, manda no trabajar sin
necesidad en ellos...
Que este acuerdo se
publique por medio de Edictos en las parroquias del Distrito
para que llegue a conocimiento de todos los habitantes…
Aprobado por maioría de votos
coa excepción dos concelleiros Justo Valdivieso Gómez,
Francisco Pérez e de José Manuel Lomba. Este
último era o arrendatario
do aproveitamento do Argazo nos Portos de Fedorento e
A Gudela, os outros dous o apoiaron por ser amigos.
O bispo da Diócese acode en
súplica ao Goberno Civil... lembrándolle los derechos y
facultades espirituales en dar licencia para recoger el ALGA de
la mar en los días festivos...¡pagando claro os paisanos
a igrexa o canon!.
Pero o
Gobernador non ten máis remedio que acepta-la votación da
Corporación: Dos quince concelleiros, sete estaban ausentes por
enfermidade o por causas xustificadas, oito presentes, votaron a
favor cinco e tres en contra.
..................................................

O Portiño en Solanas<>Muíño de
Abaixo. O fondo a Cetaria de mariscos de D. José Zaragoza
Zaragoza.
Fotografía publicada por Antonio Ferreira Lorenzo en
www.galiciasuroeste.info
A autoridade
superior que era o Gobernador engade:
…El orden
que ha de observarse para tender las algas en los secaderos,
será el de la antigüedad de su estracción
por cuanto tanta mayor será la facilidad de su corrupción,
cuanta mayor sea aquella. Cada uno de los contraventores queda
incurso en la multa de 2 ducados.
Tamén se
recollía argazo en Fedorento, As Penizas, Porto
Ladrón, Os Inferniños, O Portiño, Aldramán,
O Penedo e algunhas veces na Area Grande.
Os tendais eran
nas Penizas, na Gudela e todo o comunal debaixo
das Loucenzas, incluso nos terreos que hoxe ocupan as
vivendas sociais de Fedorento, Marouco de Pallas,
Sucampo, zona das escolas de Solanas, e debaixo do
muíño da Guía, ata na praza da Guía cando viña o caso.
En Fedorento recollíase, e
recóllense, os carallotes
e carolos,
xeres, nos meses de xaneiro e febreiro, e logo no mes de
maio a folla de maio, segundo dicía miña avoa, os
carallotes e carolos, son os que mellor estercan as leiras
do cedo
anterior seguinte